به بهانه روز خبرنگار: روز شما

در سال ۲۰۰۶ مجله تایم در ابتکار سالانه خود برای معرفی چهره برتر سال ترجیح داد شهروندان فعال در رسانه‌های اجتماعی را به صورت جمعی به عنوان چهره سال انتخاب کند و نوشت: شما. در گزارش سالانه تایم درباره دلیل این انتخاب به تحولی اشاره شده بود که در پی توسعه دسترسی به وب و گسترش رسانه‌های اجتماعی و سایت‌های اشتراک محتوا در فضای رسانه‌ها ایجاد شده است. این تحول، مخاطب‌شناسی وسایل ارتباط جمعی را نیز دستخوش تغییر کرده است.

مانوئل کاستلز این تحول را آن قدر جدی می‌داند که از ظهور ارتباط خودگزین (Mass Self Communication) به جای ارتباط جمعی(MassCommunication) سخن می‌گوید. در واژه‌پردازی مقاله‌های دانشگاهی نیز از کاربر(User) و مخاطب فعال، به جای اشاره به صرف واژه مخاطب استفاده می‌شود. در میدان عمل هم اتفاقات مهم‌تر و وسیع‌تری روی داده است. رسانه‌های بزرگ مخاطبانشان را جدی‌تر می‌گیرند. از آن ها برای انتخاب سوژه و اولویت‌گزینی استفاده می‌کنند. از محتوای تولیدشده توسط کاربران استفاده می‌کنند؛ اگر همه این ها را هم جدی نگیرند،‌ حتما در سوژه‌های بین‌المللی و مهم که دغدغه مردمی دنبال آن هاست، مانند فجایع اخیر غزه، مخاطبان با جدیت سراغ آن ها می‌آیند و در فضای مجازی و واقعی گریبانشان را می‌گیرند.

اگر بخواهیم از بالا نگاه کنیم، می‌توانیم بگوییم که زیست‌بوم رسانه‌ها تغییر کرده است. مردم وارد چرخه تولید و توزیع خبر شده‌اند. منابع خبری که روزی حتی به سختی در دسترس خبرنگاران بودند، امروز در شبکه‌های اجتماعی در کنار مردم حضور دارند. رسانه‌ها تحت تاثیر موج‌های شبکه‌های اجتماعی مجازی، رویه‌های خود را اصلاح می‌کنند. روزنامه‌نگاری از کنشی یک‌سویه به واکنش‌هایی چندسویه تبدیل شده است.

در چنین شرایطی است که در نهادهای آموزش روزنامه‌نگاری از ضرورت تولد روزنامه‌نگاران شبکه‌ای سخن به میان می‌آید. روزنامه‌نگاری که شبکه‌های مجازی را نشناسد و اهمیت آن ها را نداند و از منطق آن ها بی‌اطلاع باشد، سواد استفاده و توان درک آن ها را نداشته باشد، کارش در زیست‌بوم جدید لنگ می‌ماند. به همین دلیل هم از ضرورت تولد «ابر روزنامه‌نگار»ها‌(Super Journalists) سخن به میان می‌آید.

روزی که این یادداشت منتشر می‌شود، روز خبرنگار است. با توجه به گستره‌ای مشارکتی که در تولید و توزیع اخبار می‌شود می‌توان مانند سردبیران تایم در سال ۲۰۰۶ فردا را روز همه شما مردمی دانست که بر روی خبر اثر می‌گذارید. مردمی که خبر می‌دهند، خبر می‌خوانند و خبر به اشتراک می‌گذارند. هم نقد می‌کنند و هم خبر را تکمیل. این مردم، یا همان شهروند خبرنگارها، تجربه خود از زندگی روزمره را به اشتراک می‌گذارند و درباره‌اش محتوا تولید می‌کنند. به مدد ابزارهای جدید، حضور و ظهور شهروند خبرنگارها جدی‌تر به چشم می‌آید. شاید با کمی اغماض بتوان گفت که نقش روزنامه‌نگاران در دو دهه پیش را امروز بخش بیشتری از جامعه ایفا می‌کنند. برای تعدیل تیتری که برای یادداشت انتخاب کرده‌ام، به عنوان یک روزنامه‌‌نگار شاید بهتر باشد که به شهروندخبرنگارها بگویم: روز همه ما و شما مبارک باد.

منتشر شده در روز خبرنگار در سال 1393 در سایت رصد روزنامه خراسان اینجا

ایجاد فضای جدید رسانه‌ای/ گفت‌وگویی درباره روزنامه‌نگاری شهروندی

رداخت به ابعاد مختلف این روزنامه نگاری، تاثیرات و چالش های پیش روی آن در گفتگویی با پدرام الوندی، روزنامه نگار و کارشناس رسانه به بحث گذاشته است که مشروح آن در ذیل می آید.

(گفت و گو با دبیرخانه رسانه و آموزش شهروندی)

س- تعریفی که از روزنامه نگاری شهروندی در محافل علمی می شود چیست و این تعریف چه تفاوتی هایی را برای این نوع از روزنامه نگاری در مقایسه با انواع سیاسی، فرهنگی و ... روزنامه نگاری قائل است؟

ج- روزنامه نگاری شهروندی در حقیقت مشارکت شهروندان عادی در تولید محتوای رسانه ای است این مشارکت می تواند در چارچوب رسانه های بزرگ باشد یا نظر گذاشتن در شبکه های خبری یا گفتگوی زنده تلفنی یا از طریق رسانه های متعلق به شهروندان ارائه گردد.

اما جامع ترین تعریفی که می توان برای آن ارائه کرد عبارت است از: مشارکت شهروندان در تولید محتوای رسانه ای؛ که این بهترین تعریفی است که ابعاد مختلف این نوع از روزنامه نگاری را در برمی گیرد.

در بیان تفاوت آن با دیگر اقسام روزنامه نگاری نمی توان این نوع خاص را با ژانرهای دیگر روزنامه نگاری همچون سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مقایسه کرد؛ روزنامه نگاری شهروندی همچون روزنامه نگاری حرفه ای دارای اقسام متنوعی است بدین معنا که همچون عرصه فرهنگ در نوع حرفه ای در شیوه شهروندی نیز آنچه در حوزه فرهنگ مغفول مانده و یا رسانه ها به دلیل سیاست های خاص به آن نپرداخته اند از مجرای روزنامه نگاری شهروندی مورد توجه قرار می گیرد و یا اگر تعلقات و سنن برخی از گروه های فرهنگی خاص در رسانه های اصلی پرداخته نشود روزنامه نگاری شهروندی به میدان آمده و با راه اندازی رادیوی اینترنتی، وبلاگ و یا سایت خبری درباره این گونه و باور فرهنگی سخن می گوید. در سایر عرصه های سیاسی، اجتماعی و ... نیز این مهم صادق است.

رسانه همان مخاطب است

ظهور فناوري هاي مدرن ارتباطي و رشد روزافزون دسترسي به آنها در ميان جوامع مختلف صنعتي و در حال توسعه سبب شده است اين فناوري ها در حوزه هاي مختلف اجتماعي، فرهنگي و سياسي پايه گذار تغيير شوند. علاوه بر اينكه دسترسي به اينترنت در نقاط مختلف دنيا افزايش يافته است، فناوري ها و نرم افزارهاي بهره برداري از آن نيز بهبود يافته و فراگيرتر مي شوند. پديده اي رخ داده و در حال تكوين است كه آن را انقلاب اطلاعات لقب داده اند؛ انقلابي تكنولوژيك كه مهم ترين تفاوت آن با انقلاب صنعتي نه در محوريت دانش و اطلاعات، بلكه در كاربرد اين دانش و اطلاعات در توليد دانش و وسايل پردازش- انتقال اطلاعات در يك چرخه بازخورد فزاينده ميان نوآوري و كاربردهاي نوآوري است.

همچنين با ظهور فناوري هاي مدرن ارتباطي و گستردگي و شمول اينترنت، جهان وارد دوران جديدي شده است كه با عنوان هاي خاص ارتباطي نظير «جامعه اطلاعاتي»، «جامعه شبكه اي»، «جامعه هاي معرفتي»، «جامعه اطلاعاتي و ارتباطي» و «جامعه دانايي» از دوره هاي پيش از خود متمايز مي شود. وجه تمايز اين جهان جديد را مي توان در اين خلاصه كرد كه شهروندان عادي قادر شده اند بدون آموزش هاي حرفه اي روزنامه نگاري، خود به تنهايي يا با همكاري يكديگر محتواي رسانه اي را خلق كنند، مورد بحث قرار دهند يا صحت آن را مورد بررسي قرار دهند. اين مساله ايده اصلي پشت مفهوم گسترده «روزنامه نگاري شهروندي» است.

البته دنياي رسانه هاي شخصي محدود به توليد متن روي وب نيست و برخي از آنها به پست هاي تصويري (عكس و فيلم) از يك رويداد شخصي يا عمومي يا تهيه فايل صوتي و قرار دادن آن روي وب نيز گرايش دارند. با ظهور ابزارهاي دستي مانند تلفن همراه و «همه كاره »ها (دستگاه هاي كوچكي كه مجموعه اي خدمات چندرسانه اي امكان پذير مي كنند)، حوزه عمل رسانه هاي شهروندي گسترده تر شده و بيش از هر زمان ديگر بر عنصر زمان و مكان چيره شده است. امروزه علاوه بر وبلاگ نويسي مبتني بر متن و چندرسانه اي، شاهد وبلاگ نويسي به كمك تلفن همراه (يا موبلاگ نويسي ) نيز هستيم، كه اين پديده نيز به مدد پديده همگرايي رسانه اي و قرار گرفتن پروتكل هاي ساده تري از وب روي تلفن همراه امكان پذير شده است. در حقيقت مي توان اين گونه گفت كه دگرگوني هاي فناوري در سال هاي اخير رسانه ها نه تنها سطوح مختلفي از دوسويگي را امكان پذير ساخته است، بلكه مرزهاي ميان توليدكننده و دريافت كننده پيام را محو كرده است، دروازه باني خبر را برچيده است و در يك كلام مخاطب را به چرخه توليد خبر وارد كرده است و به قول بنيانگذاران پايگاه اينترنتي «اوه ماي نيوز» در كره جنوبي شعار امروز طرفداران نظريه هاي جبرگرايانه از «رسانه همان پيام است» به«رسانه همان مخاطب است» تغيير يافته است.

آنچه در عصر حاضر اهميت مي يابد، توجه به اين نكته است كه رسانه هاي جديد با بهره گيري از كد ديجيتال و يكسان سازي زيرساخت هايي كه مورد استفاده قرار مي گيرند، كمك شاياني به توسعه فناوري هاي جديد كرده اند. اين رسانه ها نظم خطي سنتي واحدهاي بزرگ اطلاعات و ارتباطات را از ميان برده و صورت هاي مختلف رسانه را به هم نزديك كرده اند. همچنين از سوي ديگر صورت بندي چندرسانه اي نيز گونه هاي ارتباطات نظير ارتباطات راه دور، ديتا و عددي را به هم نزديك كرده و كمك كرده فرآيند ذهني آموزش از طريق رسانه بهبود يابد. ظرفيت هاي بالاي رسانه هاي ديجيتال نظير سرعت، بي مكاني، ظرفيت ذخيره سازي، دقت فني و گزينش پذيري نيز به اين مساله كمك كرده است. البته اين رسانه ها داراي ضعف هايي نيز در برآوردن دوسويگي كامل، توان حسي پايين و همچنين ناتواني در حفاظت از حريم خصوصي كاربران و ناتواني كاربران در تحليل و تفسير اطلاعات انبوه به دست آمده هستند.

رسانه هاي ديجيتال همچنين به تغيير سبك زندگي افراد در جامعه اطلاعاتي و ارتباطي نيز منجر شده اند. در اين جامعه مخاطبان شبكه ديگر منفعل نيستند، بلكه كنشگراني فعال هستند كه ارتباط متقابل نيز برقرار مي كنند. در اين جامعه رسانه هاي ارتباط جمعي به رسانه هاي تقسيم شده، سفارشي و فردي تبديل شده اند. رسانه هاي نوين ديگر به مفهوم سنتي كلمه، رسانه هاي همگاني نيستند كه پيام هاي محدودي را براي انبوهي از مخاطبان متجانس پخش كنند. به دليل تعدد پيام ها و منابع در جامعه شبكه اي، مخاطبان قدرت انتخاب بيشتري پيدا كرده اند. اين مخاطبان بيشتر دوست دارند پيام هاي خود را انتخاب كنند و همين امر دسته بندي آنان را دشوارتر مي كند و رابطه فردي ميان منبع پيام و مخاطب را افزايش مي دهد.

همه اين فرآيندي كه مطرح شد به اين مساله كمك كرده است تا پديده اي مشترك با توصيف هاي متعدد شكل بگيرد. يكي از متداول ترين واژگاني كه براي توصيف اين پديده به كار گرفته مي شود «روزنامه نگاري شهروندي» است. به طور عام اين واژه طيف گسترده اي از سايت هاي اينترنتي، نشريات چاپي، شبكه هاي راديويي و اندك برنامه هاي پخش سراسري تلويزيوني را در برمي گيرد كه در آنها نقش مخاطب در توليد محتوا در سطوح مختلفي برجسته تر است.

مارك گلاسر روزنامه نگار و متخصص رسانه هاي جديد در وبلاگش با عنوان «مدياشيفت» كه از منابع پرمخاطب اين حوزه روي وب به شمار مي رود، در پستي كه در ساعت 11:29 ، 27 سپتامبر 2006 روي اينترنت قرار گرفت، در مطلبي با عنوان «راهنماي شما به سوي روزنامه نگاري شهروندي» مي گويد يكي از مهم ترين مفاهيم نهفته در بحث هاي مربوط به روزنامه نگاري شهروندي اين است كه باور كنيم گزارشگران و تهيه كنندگان رسانه هاي جريان اصلي مراكز اختصاصي دانش در موضوعات خاص نيستند. مخاطبان در مجموع بيش از يك گزارشگر تنها درباره موضوع اطلاعات دارند. بر همين اساس امروز شاهد اين هستيم كه بسياري از رسانه هاي بزرگ به دنبال به دست آوردن دانش مخاطبان خود هستند و بر اين اساس فعاليت هاي مختلفي را سامان مي دهند. اين فعاليت ها از امكان درج پيام در انتهاي مطالب تا ايجاد يك بانك اطلاعات روزنامه نگاري شهروندي از شركت كنندگان در بحث ها و منابع مناسب براي مطالب را در برمي گيرد.

به هر روي اينترنت يگانه پديده اي است كه نه تنها نوآوري هاي فناورانه را منجر شد، بلكه به مجرايي براي شتاب دادن به تنوع و گردش عقايد تبديل شد. اينترنت در حقيقت هر چيزي را از فرهنگ تا بازار تغيير داده است. همچنين دو تغيير در اقتصاد رسانه ها را سبب شده است؛ نخست اينكه كمك كرده توزيع محتوا با بهايي اندك يا رايگان انجام شود، دوم اينكه تمام افراد روي زمين را وارد كسب و كار رسانه اي كرده است.
---
روزنامه شرق- صفحه کیوسک- اول آبان ماه 1389