Persian Herald

ایجاد فضای جدید رسانه‌ای/ گفت‌وگویی درباره روزنامه‌نگاری شهروندی

2011-05-11T02:11:00.000+04:30

رداخت به ابعاد مختلف این روزنامه نگاری، تاثیرات و چالش های پیش روی آن در گفتگویی با پدرام الوندی، روزنامه نگار و کارشناس رسانه به بحث گذاشته است که مشروح آن در ذیل می آید.

(گفت و گو با دبیرخانه رسانه و آموزش شهروندی)

س- تعریفی که از روزنامه نگاری شهروندی در محافل علمی می شود چیست و این تعریف چه تفاوتی هایی را برای این نوع از روزنامه نگاری در مقایسه با انواع سیاسی، فرهنگی و ... روزنامه نگاری قائل است؟

ج- روزنامه نگاری شهروندی در حقیقت مشارکت شهروندان عادی در تولید محتوای رسانه ای است این مشارکت می تواند در چارچوب رسانه های بزرگ باشد یا نظر گذاشتن در شبکه های خبری یا گفتگوی زنده تلفنی یا از طریق رسانه های متعلق به شهروندان ارائه گردد.

اما جامع ترین تعریفی که می توان برای آن ارائه کرد عبارت است از: مشارکت شهروندان در تولید محتوای رسانه ای؛ که این بهترین تعریفی است که ابعاد مختلف این نوع از روزنامه نگاری را در برمی گیرد.

در بیان تفاوت آن با دیگر اقسام روزنامه نگاری نمی توان این نوع خاص را با ژانرهای دیگر روزنامه نگاری همچون سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مقایسه کرد؛ روزنامه نگاری شهروندی همچون روزنامه نگاری حرفه ای دارای اقسام متنوعی است بدین معنا که همچون عرصه فرهنگ در نوع حرفه ای در شیوه شهروندی نیز آنچه در حوزه فرهنگ مغفول مانده و یا رسانه ها به دلیل سیاست های خاص به آن نپرداخته اند از مجرای روزنامه نگاری شهروندی مورد توجه قرار می گیرد و یا اگر تعلقات و سنن برخی از گروه های فرهنگی خاص در رسانه های اصلی پرداخته نشود روزنامه نگاری شهروندی به میدان آمده و با راه اندازی رادیوی اینترنتی، وبلاگ و یا سایت خبری درباره این گونه و باور فرهنگی سخن می گوید. در سایر عرصه های سیاسی، اجتماعی و ... نیز این مهم صادق است.

روزنامه نگاری شهروندی فضایی جدید است نه ژانر یا حوزه ای جدید در این حرفه و تخصص.

در عرصه بین المللی معروفترین نوع روزنامه نگاری شهروندی inde media"" یا مجموعه سایت های مخالف جهانی شدن است که در دو دهه اخیر یعنی با جریان یافتن نخستین موج اینترنتی این نوع به عنوان منتقدان اصلی فرآیند جهانی شدن تولد یافت. که هم اکنون هم در هر جای دنیا سران جی هشت جلسه دارند و یا کنفرانسی درباره روند جهانی شدن برگزار می شود این مخالفان فارغ از فاصله های مکانی به راهپیمایی می پردازند به دلیل استفاده صحیح و اثرگذار از فضای وب در قالب روزنامه نگاری شهروندی چراکه این سایت بیش از 80 زیرمجموعه به زبان های مختلف دنیا دارد و اطلاعات لازم را در اختیار اعضاء و کاربران خود قرار می دهد و فعالیت ها آنها مربوط به فعالیت های جهانی و آسیب های جهانی شدن است.

س- سابقه روزنامه نگاری شهروندی در ایران به چه زمانی بازمی گردد و آیا این نوع خاص در ایران تجربه موفقی داشته است؟

ج- اگر مفهوم روزنامه نگاری شهروندی را از اینترنت جدا کرده و برای آن دامنه ای با گستره رسانه های جایگزین در نظر بگیریم سابقه تاریخی این نوع از روزنامه نگاری نه تنها در ایران بلکه در سراسر جهان به موازات رسانه های موجود گسترش یافته است چراکه هر جا روزنامه ای منتشر شده و حقایق را بازگو نکرده است همچون دوره قاجاریه و یا انقلاب مشروطه شب نامه ها، اعلامیه ها و دیوارنوشته ها رواج داشته حتی روزنام ههایی در خارج از کشور منتشر و در کشور توزیع شده است

با این نگاه روزنامه نگاری شهروندی قدمتی به بلندای تاریخ حرفه روزنامه نگاری دارد حتی منابر نیز در بازه های زمانی مختلف کارکردی اینچنینی داشته اند یعنی آنجا که رسانه های رسمی کشور از بیان واقعایت سر باز زده اند این منابر هستند که در تناریخ اسلام حرف هایی غیر از حرف مرسوم نظام حاکمه زده است

هرجا رسانه های اصلی بوده اند رسانه های شهروندی نیز حضور داشته اند.

اما در ارتباط این مفهوم خاص با اینترنت باید گفت با با نخستین موج وبلاگ نویسی، گسترش شبکه های اجتماعی و بهبود زیرساخت های رسانه ای مشارکت شهروندان در تولید محتوای رسانه ای نیز بیشتر شده است.

در موفقیت این تجربه نمی توان به آسانی پاسخ مثبت یا منفی داد چراکه علی رغم فعالیت در فضای مجازی به شدت تحت تاثیر واقعیات قرار دارد یعنی به موازات اینکه گروه های طرفدار محیط زیست در دنیای واقعی مجال بروز وظهور بیابند در فضای مجازی نیز به این بحث پرداخته می شود در سایر عرصه های نیز این مهم صادق است.

با این دید چون در روزنامه نگاری فرهنگی، سیاسی و اجتماعی تنوع آنچنانی نداریم در ایران در فضای مجازی هم نمی توان تنوع جندانی را مشاهده کرد البته در زمینه های همچون محیط زیست و جنبش های طرفدار زنان روزنامه نگاری شهروندی در ایران موفق تر عمل کرده است اما بازهم در مقایسه با تجربه جهانی توفیق لازم را بدست نیاورده است.

س- روزنامه نگاری شهروندی با آسیب هایی همچون فقدان سیاستگذاری صحیح، عدم آموزش صحیح روزنامه نگاران و سیاسی شدن این حوزه مواجه است، با اتخاذ چه راهکارهایی می توان با این آسیب ها مقابله کرد؟

با توجه به اثرپذیری روزنامه نگاری شهروندی از فضای واقعی باید توجه داشت که تحولات سیاسی اجتماعی رایج در بستر جامعه تاثیر بسزایی بر جریان روزنامه نگاری شهروندی دارد دلیل سیاست زدگی بیش از حد این نوع از روزنامه نگاری این است که چون در فضای واقعی مجال پرداخت به برخی مسائل داده نمی شود شهروندان با استفاده از قابلیت وب و فضای مجازی به شیوه ای افراطی مباحث مورد نظر خود را ارائه می کنند بنابراین اگر موضوعات فضای واقعی غربال شود می توان شاهد بروز آرامش در فضای روزنامه نگاری شهروندی نیز بود.

البته باید توجه داشت به دلیل ماهیت مرکز گریز روزنامه نگاری شهروندی نمی توان برای آن سیاست گذاری کرد و اگر نهادی درپی ساماندهی آن در قالب زیرشاخه ها باشد توفیقی بدست نمی آرود و شکست نمی خورد.

از سوی دیگر باید شهروندان را متقاعد کرد تا اصولی را که در دنیای واقعی رعایت می کنند در فضای مجازی نیز مهم بدانند بدین معنا که با نگاه و بینشی صحیح و به دور از کذب و کتمان واقعیات به اطلاع رسانی بپردازند البته این نگاه باید از درون در روزنامه نگاران شهروند شکل بگیرد نه از بیرون به آنها تفویض شود.

س- برخی بر این باور هستند که روزنامه نگاری شهروندی با شکل گیری نهادهای منسجم شهری ارتباط نزدیکی دارد و هرگاه مدیری توانا بر مجموعه های شهری مدیریت کرده است، شاهد نهادسازی رسانه ای و افزایش اطلاع رسانی به مردم بوده ایم که تاثیرات مثبتی به همراه داشته است؛ این واقعیت تا چه اندازه در رشد روزنامه نگاری شهروندی موثر است؟

ج- این مهم که رشد و توسعه روزنامه نگاری شهروندی با گسترش نهادهای مدنی ارتباطی مستقیم دارد انکار ناپذیر است یعنی هرچه حکام و مسئولان اهمیت بیشتری به نهادمند شدن رفتارهای مردم بدهند رفتار شهروندان نیز در فضای مجازی نهادمند می شود قاعدتا هرچه مدیریت شهری به نهادسازی در محیط شهری توجه داشته باشد و به نهادهای مدنی اهمیت دهد به همان نسبت رسانه های وابسته به این نهادهای مدنی در فضای وب انسجام بیشتری یافته و کارکردهای بهتری از خود ارائه می دهند.

س- روزنامه نگاری شهروندی چه تاثیراتی بر حضور اثرگذار مردم در مسائل اجتماع به ویژه در امر حل مشکلات دارد؟

ج- میزان اثرگذاری روزنامه نگاری شهروندی در حل مسائل و مشکلات پیش روی جامعه در عرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی وابسته به سیاست های خاص مدیران است یعنی میزان توجه آنها به محتوای انعکاس یافته در رسانه های شهروندی تاثیری مستقیم بر این مهم دارد.

اگر در درون مدیریت شهری یا کشوری به رسانه های شهروندی اهمیت داده شود به آنها به عنوان تربیونی برای ارائه نقطه نظرات مردم نگریسته شود می توان انتظار داشت که از بستر مناسب ارائه پیشنهادات، انتفادات و نظارت سازنده فراهم شود. اگر مدیران به مطالب درج یافته در این رسانه ها و برجسته سازی روزنامه نگاری شهروندی اهمیت دهند احتمال موفقیت بسیار بالا می رود اما اگر این نگاه وجود نداشته باشد موفقیت توسط آنها دور از انتظار خواهد بود.

س- برخی روزنامه نگاری محلی را پایه و اساس روزنامه نگاری شهروندی می دانند، بین این دو نوع از روزنامه نگاری چه رابطه ای برقرار است و آیا رشد روزنامه نگاری محلی پیشرفت نوع شهروندی آن را درپی خواهد داشت؟

ج- روزنامه نگاری محلی را نمی توان به طور مستقیم به نوع شهروندی ارتباط داد به همان میزان که روزنامه های محلی غیروابسته به دولت و مدیریت شهری زیاد باشد چون منابع اصلی تولید مردم و اتفاقات محله به شمار می روند به شرط استقلال از سیاست گذاری های مدیریت شهری می توان این رابطه را تصور کرد اما به هر حال در محیط های آکادمیک وجود این ارتباط بیان نمی شود.

س- آینده روزنامه نگاری شهروندی را چطور پیش بینی می کنید، آیا امروز که فرآیندهای ارتباطی تغییر کرده و ظهور رسانه های نو بر رسانه های پیشین نیز تاثیر گذاشته است روزنامه نگاری شهروندی در ایران چشم انداز خوبی را پیش رو دارد؟

ج- قاعدتا بروز رسانه های جدید به معنای حذف رسانه های پیشین از چرخه اطلاع رسانی نیست و روزنامه نگاری شهروندی تولد فضای جدید گفتگویی در محیط فرهنگی رسانه ای است تا انسان های بیشتری حرف زده و مورد توجه قرار بگیرند به همین دلیل این نوع خاص نه تنها آینده بلکه حتال روزنامه نگاری را هم متحول کرده و این تحول قطعا ادامه می یابد.

روزنامه نگاری شهروندی به معنای جریان قطع کننده و بازدارنده روزنامه نگاری حرفه ای نیست بلکه در کنار و به موازات آن فعالیت می کند و اکوسیستم رسانه ای را گسترش داده و آن را متحول می کند که این تحول به معنای کنار گذاشتن دیگر انواع روزنامه نگاری تعبیر نمی شود.

لینک گفت‌وگو

"روزنامه‌نگاری شهروندی" کامل می‌شود!

2011-02-12T19:44:00.002+03:30

متن مصاحبه خبرنگار سرویس فرهنگ و ادب خبرگزاری مهر با من:

پدرام الوندی که سال گذشته کتاب "روزنامه‌نگاری شهروندی" را منتشر کرده بود،در حال تدوین کتابی در تکمیل کتاب قبلی‌ خود است.

پدرام الوندی در این باره به خبرنگار مهر گفت: آن کتاب 77 صفحه‌ای یک اثر تالیفی / ترجمه‌ای بود که برای نوشتنش دو سال وقت صرف کردم و با آن به دنبال فرصتی برای طرح گوشه‌ای از انبوه مباحث و مفاهیمی بودهم که روزنامه نگاری شهروندی در تمام دنیا به دنبال داشته است.

وی اضافه کرد: می‌توانم بگویم آن کتاب مقدمه‌ای بود درباره مفاهیم گسترده‌ای که امروزه در روزنامه‌نگاری شهروندی مطرح است و حالا قصد دارم پایان‌نامه مقطع فوق لیسانسم را که با همین موضوع نوشته شده است، با هدف توسعه ترمینولوژی این مبحث به دست چاپ بسپارم.

الوندی با اشاره به گستردگی مفهوم روزنامه‌نگاری شهروندی افزود: کنشگران رسانه‌ای امروز دیگر فقط آنهایی نیستند که در تحریریه یک روزنامه مشغول فعالیت هستند؛ یک فعال محیط زیست یا یک فعال عرصه مدنی می‌توانند با استفاده از ابزارهای جدید یک کنشگر رسانه‌ای باشند.

این پژوهشگر عرصه رسانه ، وبسایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی را از جمله این ابزارها دانست که در کتابش به صورت مشروح به آنها خواهد پرداخت.

الوندی گفت: همانطور که گفتم توسعه ترمینولوژی بحث روزنامه‌نگاری شهروندی از هدف‌های اصلی و در واقع بخش‌های اصلی این کتاب است. با توجه به اهمیت این بحث در ایران به مباحثی مانند اهمیت این نوع روزنامه‌نگاری در امر ارتباطات توسعه و مورد ایران خواهم پرداخت تا از این طریق در جهت بومی کردن بحث در ایران هم قدمی بردارم؛ نکته‌ای که کمتر در حوزه آکادمیک به آن پرداخته شده است.

این روزنامه‌نگار ابراز امیدواری کرد تا 6 ماه دیگر این کتاب را تدوین و برای چاپ به انتشارات همشهری بسپارد.

پی‌نوشت:

امروز در دفتر نشسته بودم که تلفن زنگ زد و همکارم در خبرگزاری مهر که خیلی هم بنده را نمی‌شناخت پرسید کتاب جدید چی دارید؟ و من هم کمی درباره ایده تبدیل پایان‌نامه‌ام به کتاب و اینکه کمی بر روی آن کار کرده‌ام و مشغول تکمیل برخی سرفصل‌های آن هستم توضیح دادم.
متن مصاحبه ساعاتی بعد بر روی روجی خبرگزاری قرار گرفت. با چند تغییر. نخست اینکه من تاکید کردم کتاب را همراه استادم دکتر خانیکی مینویسم که احتمالا به دلایلی! این بخش کنار گذاشته شده است.
تاکید کردم که کتابی که هنوز نهایی نشده است ناشری هم ندارد. پرسیدند که آیا دوباره همان همشهری چاپ خواهد کرد؟ گفتم مدیریت قبلی استقبال میکرد، مدیریت جدید را نمیدانم. مدیر قبلی انتشارات آقای متولیان، و همچنین دوست عزیزم آقای آرش آذرنگ لطف زیادی به بنده داشتند، اما مدیریت جدید چندماهی است که آمده و من هنوز شناختی از آنها ندارم و درج اینکه قرار است همشهری کتاب را چاپ کند درست نیست و بنده نگفتم.
عکسی که خبرگزاری از من گذاشته است را هم دوست ندارم و معمولن این شکلی نیستم.
هر چی فکر میکنم نمیتوانم با تیتر ارتباط برقرار کنم،‌شما می‌توانید؟
همکار محترم از خودش هم چند جمله اضافه کرده است تا خبر جذابیت بیشتری پیداکند.

تاریخ فشرده وب ایرانی

2011-02-09T12:06:00.000+03:30

ایران از سال ۱۳۶۸ به شبکه بیت‌نت وصل شد. بیت‌نت یک شبکه دانشگاهی بود و با ظهور اینترنت به سرعت از دور خارج شد. در ایران نیز مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات، پیش‌گام استفاده از فناوری ارتباطی بیت‌نت و پس از آن اینترنت بود. سیاوش شهشهانی از کارشناسان این پژوهشگاه درباره نخستین آشنایی ایرانیان با شبکه‌ بین‌نت می‌گوید:

سال ۶۸ بود که مرکز تحقيقات فيزيک نظری و ریاضیات افتتاح شد. در آن سال‌ها بود که استادهای دانشگاه که به خارج سفر می‌کردند و برمی‌گشتند، تعريف می‌کردند که در خارج پديده‌ای به‌نام ايميل راه افتاده که به ‌وسيله آن مردم با هم در ارتباط هستند و با هم مقاله مشترک می‌نويسند و بحث‌های تحقيقاتی انجام می‌شود. خلاصه در جو ايران صحبتش بود و بعضی از ما که فرصت مطالعاتی می‌رفتيم آ‌ن‌را می‌ديديم. من خودم سال ۶۷ که براي فرصت مطالعاتی به ايتاليا رفته بودم از ايميل استفاده می‌کردم. وقتی مرکز راه افتاد يکی از اولين چيزهايی که ما به آن فکر کرديم اين بود که حالا که قرار است اينجا مرکز تحقيقات باشد و به دانشگاهيان و استادان دانشگاه خدمات بدهد اين تسهيلات را هم براي آنها فراهم کنيم که از ايميل هم استفاده کنند.

نخستین تماس‌ها برای اتصال ایران به این شبکه دانشگاهی از طریق پرفسور عبدالسلام[1] انجام شده است. عبدالسلام در آن زمان به عنوان برنده جایزه نوبل مرکز تحقیقات جهانی فیزیک نظری عبدالسلام[2] را در تریست[3] ایتالیا بنیان نهاده و همچنین رییس آکادمی علوم جهان سوم[4] بود و رابطه خوبی با مدیران وقت وزارت علوم ایران داشت. به گفته شهشهانی از طریق عبدالسلام ایران به مرکز آکادميک بيت‌نت اروپا به نام «ارن»[5] معرفی می‌شود. ایران زمانی به عضویت در این شبکه درآمد که «سی و چند» کشور عضو آن بودند و در منطقه خاورمیانه هند و مصر عضو غیرفعال بودند و حتی پاکستان هم هنوز عضو نبود. شبکه بیت‌نت اروپا، شمال آفریقا و خاورمیانه را دربرمی‌گرفت. شهشانی درباره اتصال ایران به این شبکه می‌گوید:

در ابتدا به‌وسيله خط تلفن به شکل دايل‌آپ به يکی از دانشگاه‌های کشور اتريش متصل می‌شديم. بعدا يک خط استيجاری گرفتيم. يک خط اختصاصی با ظرفيت ۹/۶ به دانشگاه وين. دانشگاه وين آن‌سال به دايره اصلی بک‌بون[6] شبکه ارن پيوسته بود. هدف اين بود که مرکز وين را توسعه بدهند و همه اروپای شرقی هم به وين متصل شود. يکی از شرايط عضو رسمی شدن در ارن اين بود که خط استيجاری داشته باشيد. ما هم بعد از اينکه از مخابرات با يک هزينه بسيار بالا يک خط استيجاری گرفتيم عضويت‌مان از اول ژانويه ۱۹۹۳ رسمی شد. اين شروع جريان بود.

مهمترین ضعف بیت‌نت اتکایش به یک سیستم عامل خاص بود و با رشد و توسعه پروتکل‌های TCP-IP همزمان در ایران نیز در کنار بیت‌نت استفاده از اینترنت رواج یافت و مانند همه دنیا بیت‌نت در یک دوره زمانی کاملا کنار گذاشته شد. اتصال ایران به شبکه جهانی اینترنت به مرور رشد و توسعه یافت و بر سرعت دسترسی ایران و البته گسترش آن افزوده شد. مانند بسیاری از دیگر نقاط دنیا این شبکه نیز نخست در دانشگاه‌ها و بازرگانی مورد توجه قرار گرفت. همچنین در فروردين ۱۳۷۳ يعني ماه آوریل ۱۹۹۴ بود که دامنه ملی ایران «دات آی‌آر» با تلاش‌های صورت گرفته رسماً در ديتابيس اينترنت ثبت شد.

مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات به عنوان نخستین مرکز دانشگاهی ایران به شبکه بیت‌نت و پس از آن به شبکه اینترنت متصل شد. غلبه بر برخی موانع اجرایی و مشکلات موجود برای امضای موافقت‌نامه‌های مورد نیاز نیز طبیعتا با پیشگامی دکترجواد لاریجانی رییس این مرکز امکان‌پذیر شد. شهشهانی در این‌باره می‌گوید:

«يکی از شرايط عضويت اين بود که هيچ عضوی نبايد جلوی عبور اطلاعات از کشوری به کشور ديگر را بگيرد که در ايران هيچ‌کس جرئت پذيرفتن اين تعهد را نداشت و اين جسارت آقای لاريجانی بود که اين توافق‌نامه را امضا کرد».

با وصل شدن ایران به شبکه بیت‌نت امکان تماس به کمک ایمیل با سایر اعضای شبکه فراهم شد. نخستین ایمیلی هم که زده شد، پیام تشکری بود که در بهمن ماه ۱۳۷۱ از سوی جواد لاریجانی به مسؤولین دانشگاه وین ارسال شد. شاید در آن روز تصورش هم سخت بود که در فاصله ۱۷ سال بعد با توجه به آمارهای جهانی بالغ بر ۲۵میلیون ایرانی به اینترنت دسترسی داشته باشند و تنها در تهران ۱۵۰۰ کافی‌نت وجود دارد .

میان ورود اینترنت به ایران و مردمی‌شدن استفاده آن فاصله زمانی‌ای بیش از ده سال به چشم می‌خورد. نخستین وبلاگی که یک ایرانی راه انداخت به نام سلمان جریری[7] ثبت شده است. وی در شانزدهم شهریور سال ۱۳۸۰ برای نخستین بار «وبلاگ‌نویسی» کرد. در آبان‌ماه همان سال، حسین درخشان، نویسنده وبلاگ «سردبیر، خودم»، که او نیز در میان نخستین بلاگرهای فارسی نام خود را ثبت کرده است، در وبلاگ خود راهنمایی برای ساخت وبلاگ در بلاگ‌اسپات[8] منتشر کرد. چند ماه بعد سرويس پرشين‌بلاگ توسط چند جوان ايراني راه‌اندازي شد. پرشين‌بلاگ، يک سرويس رايگان فارسي بود که امکان وبلاگ‌نويسي را براي طيف گسترده‌تري از کاربران اينترنت فراهم مي‌کرد. پرشين‌بلاگ تا مدت‌ها تنها گزينه کاربرانِ با سطح دانش فني پايين‌تر براي وبلاگ‌نويسي بود؛ همچنین در سال ۱۳۸۲ يک رقيب جدي به نام «بلاگ‌اسکاي» نیز در وب فارسی آغاز به کار کرد. سال 1382 از جهات دیگری هم اهمیت دارد. در این سال برنامه‌های مدیریت محتوای وبلاگ‌ها بهبود یافتند و امکان مدیریت درج نظرات کاربران در سرویس‌های وبلاگ‌های فارسی امکان‌پذیر شد. همچنین شماری از وبلاگ‌نویسان فارسی که حرفه‌ای‌تر می‌نوشتند، از سرویس‌دهنده‌های عمومی به دامنه‌های اختصاصی رفتند.

سال ۱۳۸۲ به جهت محدودیت دسترسی ایجادشده به شماری از وبلاگ‌ها از سوی دولت نیز سال مهمی است. در این سال برای نخستین بار دامنه فیلترینگ در ایران به وبلاگ‌ها رسید. در تیرماه این سال بود که کاربرانی که از خدمات اینترنتی شرکت پارس‌آنلاین استفاده می‌کردند با فیلترینگ همزمان دو سرویس‌دهنده اصلی وبلاگ‌های فارسی، یعنی پرشین‌بلاگ و بلاگ‌اسکای روبرو شدند. البته دامنه اعتراض‌ها به قدری گسترش یافت که وزارت ارتباطات در بیانیه‌ای اعلام کرد که تنها دستور فیلترشدن شماری از وبلاگ‌ها داده شده بود و محدودیت دسترسی به همه آنها ناشی از خطای شرکت ارایه دهنده خدمات اینترنتی بوده است، در متن این بیانیه آمده بود:

«براساس ابلاغيه‌ كميته‌ تعيين مصاديق (مصوبات شوراي‌عالي انقلاب فرهنگي) تنها بنا بود تعداد اندكي از هزاران وبلاگ اين سايت‌ها بسته شود، اما شركت پارس‌آنلاين نسبت به مسدود كردن كل دو سايت نامبرده اقدام كرده كه بلافاصله از سوي وزارت پست و تلگراف و تلفن دستور بازگشايي سايت‌ها صادر و به شركت «پارس آنلاين» نيز تذكر اكيد داده شد، اگر در اعمال مقررات دقت نكند، مستوجب برخورد قانوني است. روابط عمومي وزارت پست و تلگراف و تلفن هم‌چنين وظيفه‌ خود مي‌داند از كاربران و دارندگان وبلاگ‌هاي اين سايت‌ها به ويژه روزنامه‌نگاران و نويسندگان ارجمندي كه به دليل خطاي ناكرده اين وزارت‌خانه، دچار مشكل شده يا به زحمت افتاده‌اند، پوزش بخواهد و بار ديگر بخش خصوصي را به لزوم دقت در فعاليت‌هاي ارتباطي خود توجه دهد.».

در دوره اصلاحات،‌ و پس از برخوردهای قضایی با مطبوعات و رسانه‌های چاپی، به خصوص توقیف دسته‌جمعی آنها در تاریخ ۱۳۷۹ و همچنین محدودیت‌های پایدار بعدی، به مرور گرایش‌ها به استفاده از فضای مجازی به جای فضای حقیقی افزایش یافت. رشد ناگهانی اقبال به وبلاگ‌های فارسی، زاده همین محدودیت‌های موجود در فضای واقعی بود. به مرور وبلاگ‌های تازه به راه افتاده به محمل اصلی بحث‌ها و نقدهای اصلاح‌طلبانه تبدیل شدند و اندکی بعد، شورای عالی انقلاب فرهنگی، در سال ۱۳۸۰ مصوبه‌ای را ابلاغ کرد که بر اساس آن کمیته‌ای با عنوان کمیته تعیین مصادیق فیلترینگ در کشور ایجاد شد. نخستین محدودیت برای وبلاگ‌های فارسی همانگونه که پیش‌تر اشاره شد، در سال ۱۳۸۲ اعمال شد. فعالیت‌های این کمیته با تصویب قانون جرایم رایانه‌ای در دی‌ماه ۱۳۸۸جنبه‌های دقیق‌تری به خود گرفته است.

کاربران ایرانی در زیست بوم جدید رسانه‌ای

توسعه فضای مجازی و افزایش میزان دسترسی به رسانه‌های جدید، به شکل‌گیری فضای جدید گفت‌وگویی میان رسانه‌ها و مخاطبان آنها منجر شده است. زندگی در جامعه اطلاعاتی به گسترش آگاهی‌های عمومی و وسعت حوزه کنش‌گری منجر شده است. شهروندان امروز در قالب کاربران رسانه‌های جدید به ابزارهای مختلفی دسترسی دارند که به کمک آنها فعالیت‌های اجتماعی و کنش‌های فرهنگی و سیاسی را شکل می‌دهند و صورت‌های مختلفی از هویت‌های مقاومت را برنامه‌ریزی و سامان‌دهی می‌کنند. استفاده از این ابزارها در طول دوره شکل‌گیری و تکامل آنها متفاوت بوده است اما همواره رشد و توسعه و بهره‌گیری از آنها با توجه به نیازهای جامعه شکل گرفته است. در ادامه نحوه فراگیری و استفاده از شماری از این ابزارهای مبتنی بر وب را مرور می‌کنیم. نکته مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد این است که ظهور و بروز هرکدام از این ابزارها دستان کاربران را بیشتر برای بهره‌گیری از آنها گشوده است و نمی‌توان میان آنها ارزش‌گذاری کرد.

گفت‌وگو در فضای آنلاین

نخستین ابزاری که کاربران ایرانی از آن استفاده کردند، امکان گپ آنی[9] در نرم‌افزارهای گفت‌وگویی مانند یاهو مسنجر[10] و یا سایت‌هایی که این امکان را فراهم می‌کردند، مانند پالتاک[11]، بود. این گفت‌وگوها هم به صورت متنی و هم به صورت صوتی و در صورت وجود اینترنت پرسرعت، به صورت تصویری انجام می‌شد. اگر گفت‌وگوهای شخصی و دوستانه را کنار بگذاریم، اتاق‌های گفت‌وگوی به سرعت به محلی برای گفت‌وگوهای انتقادی و ساختارشکن تبدیل شد. بحث درباره مباحثی که در جامعه و سیاست ایرانی صحبت کردن از آنها تابو بود، در این فضاها رشد و گسترش یافت. در همین حال هم سازوکارهای حضور در گفت‌وگوهای آنلاین تقویت و تمرین می‌شد و هم فقدان فضاهای گفت‌وگویی در سطح جامعه با اتاق‌های گفت‌وگو پرمی‌شد. همچنین گفت‌وگوی انتقادی درباره سیاست و فرهنگ و جامعه نیز به دلیل امکان حفظ هویت فردی شرکت‌کنندگان در بحث‌های جمعی با قوت بیشتری دنبال شد. حتی گاه در این فضاها نشست‌هایی آنلاین با حضور ایرانیان سراسر دنیا درباره مسایل ایران برگزار می‌شد، و حتی سخنران مستقلی هم دعوت می‌شد.

تالارهای گفت‌وگویی یا فوروم‌ها نیز که امکان گفت‌وگوی مکتوب و پیوسته را درباره موضوعات مختلف فراهم می‌آورند، به طور گسترده با استقبال نشریات هواداری و جماعت‌های تخصصی (مثل سایت‌هایی که به طور تخصصی بر روی آموزش نرم‌افزارهای گرافیکی کار می‌کنند) قرار گرفتند. اکنون بسیاری از سایت‌های مربوط به این دو حوزه از تالارهای گفت‌وگویی به عنوان ابزاری مهم برای تعامل استفاده می‌کنند.

ابزار دیگر شهروندان، فهرست‌های ایمیلی بودند. این فهرست‌ها یا به صورت گروه‌های ایمیلی به عنوان یکی از خدمات سایت‌های بزرگی مثل یاهو و گوگل ارایه می‌شدند و یا کاربران به صورت گروهی درباره یک موضوع به صورت ایمیلی بحث و تبادل نظر می‌کنند. این شیوه با وجود تنوع دسترسی به ابزارهای گوناگون و رشد نرم‌افزارها و ابزارهای مختلف به دلیل راحتی کار و حفظ امنیت پیام‌ها، همچنان از شیوه‌های محبوب کاربران برای گفت‌وگو پیرامون یک موضوع است.

وبلاگ‌ها و وبلاگ‌نویسی

رسانه‌های شخصی در ایران، پیشگام ورود انبوه و گسترده شهروندان به زیست بوم جدید رسانه‌ای بودند. شمار وبلاگ‌نویسان فارسی در حال حاضر بیش از دو میلیون نفر است. اینها توانسته‌اند زبان فارسی را در میان زبان‌های متداول در فضای وب تبدیل کنند و این نشان از تمایل بسیار به تولید محتوای شخصی در فضای وب فارسی دارد. از وبلاگ‌های شخصی کوچک تا وبلاگ‌های اشخاص پرنفوذ و پادکست‌های هفتگی و ویدیوهای آماتوری منتشرشده روی وب، همه و همه نشان از ظرفیت بالقوه فراوانی جامعه ایرانی برای بهره‌گیری از رسانه‌های شخصی دارد. در میان وبلاگ‌های ایرانی، نمونه‌های متنوعی می‌توان یافت.

«دیرتش باد»[12] وبلاگ سرباز معلم جنوبی، عبدالمحمد شعرانی، که مدرسه کوچک و چهار دانش‌آموزش را جهانی کرد، یکی از این نمونه‌هاست. وبلاگی اکنون به دو زبان منتشر می‌شود. شعرانی معلم تنها مدرسه روستاي جمال‌آباد کالو از توابع بندر دير است. او زمانی که به عنوان سرباز معلم به این روستای کوچک رفت تصمیم گرفت درباره این مدرسه کوچک بنویسد و این کار را انجام داد. خیلی سریع وبلاگ او مورد توجه رسانه‌های محلی، ملی و سپس جهانی قرار گرفت. آنقدر شهرت این وبلاگ برسر زبان‌ها افتاد که حتی معاون عمرانی استاندار را هم به آنجا کشاند. جاده منتهی به روستای کوچک با سرعتی بیش‌تر هموار شد، مشکل آب و تلفن روستا هم حل شد. سرباز معلم ۲۱ساله با وبلاگ خود روستا را در کانون توجه قرار داد و به عمران و آبادانی روستا و شاید حتی بقای آن کمک کرد. بعد از مقامات محلی نوبت به برنامه‌های مختلف تلویزیونی و مطبوعات رسید و گزارشگران مختلفی راهی آنجا شدند. شهرت رسانه‌ای جمال آباد سبب شد توجه ویژه‌ای به این روستا شود، هدایا و یادبودهایی از سراسر ایران و نقاط مختلف دنیا برای آنها ارسال شد. در گزارش شبکه‌های مختلف بین‌المللی مانند پرس‌تی‌وی،‌ العربیه، سی‌ان‌ان و دویچه‌وله به این روستا و مدرسه آن پرداخته شد و علاوه بر اینکه نشان داد فناوری اطلاعات و ارتباطات تا کوچکترین روستاهای ایران نیز راه خود را پیداکرده است، آموزش و پرورش ایران نیز به دلیل اهمیتی که به حق تحصیل کودکان حتی در روستایی با چهل نفر جمعیت داده بود، مورد تحسین قرار گرفت.

علاوه بر این وبلاگ‌های اشخاص شناخته‌شده و مطرح نیز همواره در ایران کانون توجه فعالان سیاسی و اجتماعی بوده است. تا جایی که کمتر چهره اجتماعی، فرهنگی و سیاسی‌ای است که وبلاگ ننویسد و یا به آن بی‌توجه باشد. از ریاست جمهوری کنونی ایران تا سرباز معلم ۲۱ ساله جنوبی، همه وبلاگ دارند و به اهمیت آن واقفند.

تحولات حوزه وبلاگ در ایران را به سه حوزه مشخص تقسیم‌می‌‌شود: حوزه نخست بیشتر فنی است و گفتمان غالب رسانه‌ای به طور عمده بر مدار زیرساخت‌ها و پروتکل‌های اینترنی-ارتباطی می‌چرخد. حاملان این تحول بیشتر مهندسان و دانش‌آموختگان رشته‌های فنی بودند. حوزه دوم با چیرگی وجوه نظری و فلسفی همراه است. در این مرحله نویسندگان وبلاگ‌ها به مباحث نظری،‌ فلسفی و اجتماعی پیرامون می‌پردازند. حوزه سوم، حوزه فراگیری و مردمی‌شدن اینتر‌نت است. در این مرحله سطوح مختلف جامعه در اینترنت حضور پیدا کردند و پدیده وبلاگ همه‌گیر شد.

اشتراک محتوا و لینک

سایت‌های اشتراکی ابزار دیگر شهروندان برای فعالیت در فضای وب هستند. سایت‌های اشتراک محتوا متنوع هستند،‌ شماری از آنها مانند رپیدشیر و سایت‌های نظیر آن برای دانلود فیلم و موسیقی و نرم‌افزارهای مختلف، و اغلب فاقد قانون کپی‌رایت، استفاده می‌شوند. شماری به طور خاص برای اشتراک و مشاهده ویدیوهای کوتاه و بلند هستند (مانند یوتیوب) و شماری دیگر نیز به طور خاص برای به اشتراک گذاشتن عکس استفاده می‌شوند (مانند تینی‌پیک[13]). بسیاری از کاربران ایرانی، مخصوصا آنها که روی به وبلاگ‌نویسی آوردند، برای تنوع‌بخشی به محتوای رسانه‌ شخصی‌شان نیاز داشتند تا صدا و تصویر را روی وب بگذارند و به همین دلیل بیشترین استفاده را از سایت‌های اشتراک محتوا کردند.

با فاصله‌ای اندک نسبت به فراگیرشدن این سایت‌ها، سایت‌های اشتراک لینک نیز رواج یافتند. ابتدا سایت صبحانه و سپس بالاترین، دنباله، هفتان و ... به میان آمدند و کاربران اینبار لینک هر مطلبی را روی وب می‌توانستند در معرض دید دیگران قرار دهند.

شبکه‌های اجتماعی

با کمی اغماض می‌توان گفت که نخستین شبکه اجتماعی که به صورت جدی مورد توجه ایرانیان قرار گرفت، شبکه اجتماعی اورکات[14] بود. این شبکه در قیاس با پویایی و تعامل نسل‌های بعدی خود مانند فیس‌بوک[15]، مبتنی بر امکانات تعاملی اندکی بود، اما به همان اندازه هم تغییرات بسیاری را ایجاد کرده بود. ایرانیان اورکات در شهریور ماه ۱۳۸۳ بعد از برزیلی‌ها و آمریکایی‌ها سومین ملتی بودند که در این شبکه اجتماعی عضو بودند (شش درصد تمام کاربران اورکات ایرانی‌ها بودند). دسترسی به اورکات نیمه دی‌ماه سال ۱۳۸۳ در ایران محدود شد.

شبکه اجتماعی فیس‌بوک، با نسل جدیدی از امکانات تعاملی، در سال ۱۳۸۳ در آمریکا راه‌اندازی شد. در ابتدا شبکه‌ای برای دانشجویان هاروارد بود و سپس محبوبیتی جهانی یافت. اکنون یک درصد فعالیت‌های وب را به خود اختصاص داده است و به گفته صفحه آمارهایش،‌ این سایت بیش از ۵۰۰ میلیون کاربر فعال دارد و هر کاربر به طور متوسط ۵۵ دقیقه در روز وقتش برای این شبکه اجتماعی می‌گذارد

پس از استقبال اولیه از آن، فیس‌بوک از زمستان ۱۳۸۶ تا زمستان ۱۳۸۷ در ایران فیلتر بود. در بحبوحه فعالیت‌های انتخابات دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران، بازگشایی شد. بازگشایی فیس‌بوک به شدت در فضای پرشور انتخاباتی ایران موثر افتاد و هر روزها هزاران لینک خبری، ویدیوی تبلیغاتی و یا عکس‌ها و ویدیوهای گرفته‌شده توسط تلفن همراه شهروندان بر روی این شبکه منتشر می‌شد و میان کاربران به اشتراک گذاشته می‌شد. همچنین فیس‌بوک فرصتی را برای بحث‌های سیاسی میان کاندیداهای مختلف فراهم آورده بود. اما در نهایت فیس‌بوک در دوم خرداد ۱۳۸۸ و چند هفته مانده به انتخابات دوباره فیلتر شد.

فیسبوک در ژانویه ۲۰۱۰ به روایت الکسا، دومین سایت محبوب جهان بود. در اسفندماه ۱۳۸۷ یعنی چندین هفته پس از بازگشایی دوباره در ایران، فیس‌بوک در میان یک‌صد سایت برتر ایرانی در سایت الکسا در جایگاه پانزدهم قرار گرفته بود. در بهمن‌ماه ۱۳۸۸ نیز، با وجود گذشت بیش از شش‌ماه از محدودیت دوباره دسترسی، این سایت در جمع صدتایی‌های ایران در جایگاه ۷۱ قرارگرفته بود.

به جز اورکات و فیس‌بوک، شبکه‌های اجتماعی دیگری نیز میان ایرانیان مطرح شدند که هرکدام به دلایلی زیرسایه این دو قرار گرفتند، زود فیلتر شدند و یا توانایی‌های نرم‌افزاری این دو شبکه را نداشتند. همچنین نسل جدیدی از شبکه‌های اجتماعی مانند توییتر و فریندفید نیز در ایران مورد توجه قرار گرفتند. این دو سایتبا توجه به ویژگی‌های منحصر بفردی که داشتند در کنار فیسبوک در تحولات سیاسی-اجتماعی اخیر ایران با استقبال جوانان و نوجوانان روبرو شدند و فضاهای گفت‌وگویی و جماعتی متعدد و متکثری در آنها شکل گرفت. به خصوص توییتر با ویژگی‌های مهمی که داشت به عنوان نمادی از اطلاع رسانی فوری و کوتاه و با فراگیری بی‌نظیر و همه‌جایی توانست میان کاربرانش محبوبیت زیادی کسب کند. اما توییتر نیز به زودی فیلتر شد و فریندفید نیز پس از یک دوره فیلترینگ طولانی مدت در آذرماه ۱۳۸۹ بازگشایی شد.

[1] Abdus Salam

[2] International Centre for Theoretical Physics

[3] Trieste

[4] Third World Academy of Sciences

[5] EARN

[6] Back Bone

[7] برای دیدن وبلاگ او به آدرس http://www.globalpersian.com/salman/weblog.html بروید

[8] Blogspot.com

[9] Instant Messaging

[10] Yahoo Messenger

[11] Paltalk.com

[12] http://dayyertashbad.blogfa.com

[13] www.tinypic.com

[14] www.orkut.com

[15] www.facebook.com

نقل قولهای دکتر شهشانی از مصاحبه دوست گرامی آقای مهدی مولایی با ایشان استخراج شده است.

مطلب در روزنامه شرق مورخ چهارشنبه ۱۳ بهمن ۱۳۸۹ منتشر شده است.

یک انقلاب و سه رسانه/ گزارشی از رسانه‌های انقلاب مشروطه

2011-01-25T01:47:00.005+03:30

گفتار زیر مروری به نقش رسانه‌ها در شکل‌گیری و آغاز انقلاب مشروطه ایران است. در دوران مشروطه، روزنامه‌نگاری از زمانی دورتر و در اواسط دوره ناصری در شهرهای ایران رواج نسبی داشت. البته مطبوعات مستقل خارج‌نشین بودند و همراه با شبنامه‌های داخلی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در حقیقت شبنامه‌های داخلی معمولا باز‌چاپ نشریات آزادی‌خواه خارج‌نشین بودند.

دیگر رسانه مشروطه نیز «منبر» بود. رسانه‌ای برای توده‌های عام مردم ایران پرسابقه و پر‌جاذبه بود. در نهایت نیز تلگراف، به عنوان سومین رسانه، در همبستگی میان شهرها و تبادل اخبار موثر بود و همچنین در زمانی که اعلام موضع شهرهای مختلف در قبال وقایع مشروطه حائز اهمیت بود، نقش مهمی ایفا نمود. این گفتار در عین اینکه سعی داشته است چیزی را از نظر دور ندارد، تنها ناظر به آغاز انقلاب مشروطه است و تطور این رسانه‌ها در جریان انقلاب و بهره‌مندی گروه‌های مختلف در وقایع مشروطه ایران از این رسانه‌ها، در آن دیده نشده و نیازمند بررسی جداگانه‌ای است.

جرقه نخستین انقلاب

سیاست عین‌الدوله مبنی بر اداره کشور بدون وام خارجی و با اتکا به اخذ مالیات سبب نارضایتی بیش از پیش مردم از حکومت قاجار شد. از سوی دیگر بازرگانان از تسلط «مسیو نوز» بلژیکی بر گمرکات که شرایط نامناسبی را برای بازرگانان ایرانی فراهم ساخته بود، ناخشنود بود. در این میان عکسی از نوز منتشر شد و در میان مردم و علما دست به دست گردید. تصویر فوق، نوز را در کنار فرد دیگری نشان می‌داد که با عبا و عمامه در یک میهمانی بالماسکه مشغول قلیان کشیدن بود. غیرمسلمان بودن نوز و نارضایتی شدید از او، سبب شد که این عکس بهانه‌ای برای اعتراضات گسترده شود. این اعتراض‌ها با سفر مظفرالدین شاه به اروپا همزمان شد و معترضان به رهبری دو تاجر سرشناس بازار تهران محمداسماعیل مغازه‌ای و حاج علی شالفروش در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و ولیعهد به آن‌ها قول داد که با بازگشت شاه نوز برکنار شود. مطابق انتظار این وعده عملی نشد، اما «سید جمال‌الدین واعظ» واعظ پرشور و فصیح تهران که منبرهایش در بازار تهران هواداران بسیار داشت، در ماه رمضان آن سال در اجتماع بازاریان سخنرانی مهمی انجام داد؛ موضوع سخنرانی وی به انتقاد از بانک استقراضی روس اختصاص داشت. بانک روسی قصد داشت مدرسه‌ای مذهبی و گورستانی نزدیک آن را برای گسترش ساختمان بانک خریداری کند. واعظ بر فراز منبر گفت که روس‌ها علاوه بر ویرانی تجارت و دارایی‌های مسلمانان، قصد دارند مدارس و گورستان‌های مسلمین را نیز تخریب کنند. سخنان واعظ موثر افتاد و به روایت شاهدی عینی «گروهی چند هزار نفری از توده‌های خشمگین پیش از پایان خطابه بانک را ویران کردند»[1]

داستان فلک کردن دو تن از تجار سرشناس تهران، به بهانه گرانی قند، نیز سبب شد بار دیگر قدرت «منبر» به عنوان رسانه‌ای فراگیر و قابل اعتماد برجسته شود. محمدعلی جمال‌زاده، نویسنده معاصر و فرزند شیخ جمال واعظ، درباره روز فلک کردن این دو تاجر تهرانی و برخورد مردم تهران با پدرش اینگونه می‌گوید: «... چوب زدن این سید اسباب شد بازاری‌ها بازار را بستند و رفتند خانه آسید عبداله بهبهانی و سید محمد طباطبایی در محله سنگلج، که اینها دو نفر از علمای بزرگ ایران بودند. اینها را آوردند تو مسجد شاه. جمعیت آمدند پدر مرا هم از خانه کشیدند بیرون، بردند در همان مسجد ... من هم عقب پدرم رفته بودم مسجد. دو تا سیدین، سیدین که هر دو از پیشوایان مشروطه شدند،ان بالا نشسته بودند. مسجد هم پر بود از جمعیت. یک منبر هم در وسط مسجد گذاشته بودند پدر من را گفتند برود وعظ بکند. امام جمعه که داماد مظفرالدین شاه بود آمد پایین منبر پدرم نشست»[2]

رسانه اول: منبر، رسانه عمومی اسلام

مسجد در اسلام همواره جایگاه اجتماعی فراتر از عبادتگاه را داشته است. مسجد در زمان هجرت پیامبر به مدینه مکانی برای اداره امور مسلمین از سوی پیامبر بود و در زمان خلفای راشدین نیز مسجد مکان‌های بسیاری را شامل بود از جمله اردوگاه‌های نظامی که سربازان مسلمان در ماموریت‌های متعددشان ساخته بودند.[3] مسجد در اسلام همواره نقشی دوگانه را بازی کرده است، هم کانون سیاست و هم کانون مذهب و البته در دوره عباسیان که خطیبان مستقل ظهور کردند نقشی غیرحکومتی‌تر نیز یافت. اصغر فتحی، از محققان برجسته ارتباط جمعی در کتابی با عنوان «منبر یک رسانه عمومی در اسلام» با بررسی ویژگی‌های منبر آن را یک رسانه عمومی خوانده است. به عقیده فتحی منبر در جامعه اسلامی همواره به مثابه یک نظام تشکیلات یافته ارتباطی عمل کرده است. وقتی با این نگاه ارتباطی به منبر به بررسی دوره مشروطه و برخی رویدادهای دوره قاجار پرداخته شود، کارکردهای آن به عنوان یک رسانه فراگیر و مورد توجه عموم برجسته می‌‌شود. از آنجایی که منبر رسانه‌ای همواره در خدمت دین و بزرگان دینی بوده است، نخستین حضور جدی آن در دوره قاجار را میتوان به فتوای سراسری میرزای شیرازی در تحریم تنباکو دانست که به سرعت بر سر منبرها، دهان به دهان چرخید و یک اجماع همه‌گیر را علیه حاکمان وقت سامان داد. رویدادهای آغازین انقلاب مشروطه ایران نیز بیش از هر رسانه‌ دیگر مدیون کارکرد منبر است. در تبریز، به عنوان پایتخت انقلاب مشروطه نیز منبرها بسیار به کار انقلابیون آمدند. در طول محاصره این شهر از سوی مخالفان مشروطه واعظان شهر بسیار در تشویق مردم به مقاومت و مسلح شدن تاثیرگذار بودند. آن‌ها مردم را از اخبار تهران مطلع می‌ساختند، وقایع را تفسیر می‌کردند و در زمان لازم به مردم آرامش میدادند.[4]

اهمیت منبر در جریان آغاز حرکت مشروطه‌خواهی مورد توجه محمدعلی‌شاه نیز قرار گرفت. او به هر حال شاهی بود که مهمترین گامها را در برابر مشروطه برداشت و برای رسیدن به مقصود خود از راه ممکن سعی در انحراف مشروطه داشت. جمالزاده در نقل خاطره‌ای دیگر از پدرش از ملاقات نافرجام شیخ جمال واعظ با شاه تازه خبر می‌دهد. جمال‌زاده همراه پدر و به دعوت شاه به کاخ نیاوران می‌رود، ظاهرا در این دیدار شاه از واعظ توانمند تهرانی درخواست‌هایی داشته که به مذاق جمال واعظ خوش نمی‌آید و او با «حالت افروخته» نزد پسر می‌آید و می‌گوید برویم. بازگشت از کاخ نیاوران برای این پدر و پسر با اتفاقی بد نیز همراه می‌شود: «سوار همان کالسکه سلطنتی شدیم که برگردیم. تو آن تاریکی، به تهران. این کالسکه برگشت[واژگون شد]. لابد به امر محمدعلی‌شاه. من افتادم دور. پدرم پایش رفت زیر چرخ کالسکه، تا آخر عمر پایش شکسته بود.»[5]

رسانه دوم: تلگراف، از حرف مفت تا پیام‌ مشروطه

نخستین خط تلگراف ایران در سال 1236 شمسی میان مدرسه دار‌الفنون و کاخ گلستان برقرار شد. یک سال بعد خط تلگراف میان تهران تا زنجان و سپس تبریز ایجاد شد و پایتخت به تبریز، شهر محل سکونت ولیعهد متصل شد. پدیده تلگراف در ابتدا مورد پذیرش مردم قرار نمی‌گرفت زیرا اساسا باور اینکه پیام از طریق سیم منتقل شود برای مردم دشوار بود و حتی برخی معتقد بودند ارواح و شیاطین در انتقال این پیامها دخالت دارند.[6] به هر حال دولت برای تشویق مردم و استفاده از این ابزار جدید وزیر تلگراف وقت علی‌قلی‌خان مخبرالدوله برای چند روز برقراری ارتباط با شهرهای دیگر را رایگان اعلام کرد تا به این بهانه مردم به استفاده از تلگراف ترغیب شوند. در آن زمان شهرهای مهم ایران در مسیر تلگراف قرار داشتند. این حربه علی‌قلی‌خان موثر افتاد و پس از استقبال مردم، یک روز بر در تلگراف‌خانه نوشته‌ای نصب شد: «از امروز به بعد حرف مفت قبول نمی‌شود»

در دوره قاجار، یکی از شیوه های دادخواهی و ارسال پیام به منابع قدرت، تحصن در تلگرافخانه و ارسال تلگراف به مقام‌ها بود. یکی از وابستگان نظامی روسیه در ایران در خاطرات خود می‌نویسد: پس از آنکه در اصفهان نرخ مس به میزان فراوانی تنزل کرد، یک قران معادل 80 شاهی[به جای 20 شاهی] معامله شد، معاملات راکد شد، دکان‌ها را بستند و تجار برای اعتراض، از ترس سلطان، زنان خود را وادار کردند که علیه دولت تظاهر کنند. زنان به تلگرافخانه انگلیس هجوم آوردند[موضوع به اطلاع شاه رسانده شد] شاه نیز تلگرافی به اصفهان فرستاد که یک قران 40 شاهی حساب شود.[7] خفیه‌نویس انگلیس در شیراز نیز در گزارش سال 1269 شمسی، به یک مورد بست‌نشینی اشاره کرده و نوشته است: «دیگر آنکه تجار که از بابت حق‌الارض گمرک تلگرافی شکایت از جناب نظام‌السلطنه کرده بودند، سه روز در تلگراف‌خانه بست نشستند تا جواب تلگراف از جناب امین‌السلطان بر وفق ایشان آمد که از قرار سابق با آن‌ها رفتار شود.»[8]

با وجود عدم پذیرش اولیه، این گزارشها به خوبی نشان می‌دهد استفاده از تلگراف برای ارتباط گرفتن با مرکز و رساندن صدای مردم به مسئولین حکومتی وقت تا چه حد اهمیت داشته است. این اهمیت با شکل‌گیری مجلس مشروطه جلوه جدیدی به خود گرفت و نقش انتقال حمایت شهرهای دیگر از رویداد یک شهر را نیز بر عهده گرفت. این اهمیت تا بدانجا رسید که در ماجرای به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی‌شاه در خرداد 1287 «ماموران ابتدا تلگراف‌خانه‌های پایتخت را تصرف کردند تا ارتباط مجلسیان با شهرستان‌ها برقرار نشود». محمدعلی‌شاه در 24 آذر 1286 شمسی که کودتای اول خود را انجام داد، اهمیت تلگراف را درک کرد. در آن روز شاه جمعی از اوباش تهران را با پول اجیر کرده، به میدان توپخانه فرستاد. برخی محلات تهران غارت شد و به قزاقان و گارد‌های نظامی دستور حمله به مجلس داده شد؛ اما حدود دو هزار نفر از مشروطه‌خواهان به سرعت مسلح شدند و مجلس را محاصره کردند. از آن سو وقتی خبر به ولایات رسید، موج تلگراف‌های تهدید‌آمیز به سوی تهران مخابره شد. شاه ترسید و فرمانی را مهر کرد و با تجدید سوگند به مجلس فرستاد.[9]

اوژن اوبن-سیاح فرانسوی- با اشاره به اهمیت سنت بست‌نشینی به خصوص در تلگراف‌خانه می‌نویسد: «مشروطه سلطنتی ایران، پیوند و ارتباط کنونی خود با شهرهای خود را مدیون خطوط تلگراف انگلیسی است. مردم عادت کرده‌اند در موارد لازم، دفتر تلگرافخانه را به اشغال خود در آورند و طبق سنت رایج، از این بست تسخیر‌ناپذیر با شاه ارتباط مستقیم برقرار کنند.» اهمیت تلگرافخانه در ایران به حدی می‌رسد که این سیّاح فرانسوی درباره سفر خود به کاشان می‌نویسد: «هنگام مسافرت ما به کاشان، شهر حاکم نداشت، و به علت نبود مالک عمده، امور حکومت را به رئیس تلگرافخانه که یکی از افراد خاندان شیبانی بود و میرزا احمدخان نامیده می‌شد، سپرده بودند. او از ما پذیرایی کرد. کارکنان اداره پست و تلگراف ، نخبه‌ترین کارمندان دولتی ایران را تشکیل میدهند. در موقع لزوم، مطابق سنت رایج، نایب‌الحکومه از میان آنان انتخاب می‌شود»[10]

مارشال مک‌لوهان اندیشمند ارتباطی در کتاب «برای درک رسانه‌ها» درباره اثر روانی تلگراف می‌گوید که نکته مهم در مساله تلگراف جنبه آنی، فوری و پی‌درپی آمدن یک کل در فرم تلگراف است و تلگراف دروازه‌های عصر تشویش عمیق و همیشگی را بر ما گشود. ورود تلگراف به ایران توسط انگلیسی‌ها نیز نخست به دلیل نیاز به سرعت بیشتر در انتقال اخبار مستعمرات آسیایی به مرکز بود و مشروطه‌خواهان نیز از این امتیاز سرعت برای افزایش همگرایی و همدلی میان شهرهای انقلاب مشروطه بهره بردند. در ابتدای حرکت مجلس مشروطه، مخاطب بسیاری از تلگراف‌ها مجلس و محتوای آن شکایت از عملکرد عوامل حکومت بود. به هر حال برخی مورخین انقلاب مشروطه را انقلاب تلگراف نامیده‌اند. انقلابی که بسیاری از رویدادهای آن در نبود تلگراف شکل متفاوتی به خود می‌گرفت.

رسانه سوم: چاپ و فکر مشروطه

روزنامه‌های انقلاب مشروطه حدود یک سال پس از تولد مشروطه پدیدار شدند و بدین ترتیب جنبش مشروطه برای روزنامه‌نگاران شروع دوره‌ای بی‌نظیری از آزادی قلم را رقم زد. این موضوع را می‌توان ناشی از زوال وزارت انطباعات به عنوان کارگزار سانسور و اختناق مطبوعاتی و موج فراگیر مشروطه خواهی در کشور دانست.[11]در میان انبوه این نشریات می‌توان به چهار روزنامه رادیکال تهرانی یعنی حبل‌المتین، صور‌اسرافیل، روح‌القدس و مساوات و همچنین روزنامه مجاهد در تبریز، جهاد‌اکبر در اصفهان، خیر‌کلام در رشت و مظفری در بوشهر اشاره کرد که شاخص‌های مطبوعات مترقی مشروطه‌خواه به شمار می‌رفتند.

بدین ترتیب در جرقه نخستین انقلاب مشروطه و خیزش مردم مطبوعات اثر مستقیم نداشتند و اما بدون تردید باید به نقش این رسانه‌ در وارد شدن فکر مشروطه و قانون‌گرایی در میان اندیشمندان ایرانی و همچنین نقش شب‌نامه‌ها در آگاهی‌دهی عمومی اشاره کرد. بدین ترتیب به دلیل جو نامناسب داخلی برای انتشار نشریات آزاد نخستین‌های مطبوعات آزادی‌خواه ایرانی به روزنامه‌های خارج از کشور باز می‌گردد که در اروپا یا هندوستان منتشر می‌شدند و در داخل کشور به صورت زیر زمینی منتشر می‌شدند. در داخل نیز در مواقع بحران شبنامه‌ها توزیع می‌شدند. نخستین نمونه توزیع این شبنامه‌ها که در دوره مبارزات مشروطه‌خواهان برجسته شد، به دوره نهضت تنباکو باز می‌گردد که برای اولین بار در آذربایجان روزنامه‌های مخفی یا شب‌نامه‌ها منتشر شدند و مردم را به شورش و انقلاب دعوت کردند.[12] محتوای این شب‌نامه‌ها بیشتر کپی روزنامه‌های خارج‌نشین فارسی بود و توسط آزادیخواهان داخل ایران منتشر می‌شدند.

نخستین نمونه مطبوعات فارسی زبان خارج از کشور روزنامه «اختر» بود. اختر آغازگر روزنامه‌نگاری سیاسی و مردمی در ایران بود و حلقه‌ای از ایرانیان علاقمند را استانبول گردهم آورده بود. با استقبال از اختر در ایران و گرایش آن به آزادی و ترقی ناصرالدین‌شاه توزیع آن را در ایران ممنوع کرد. اختر بیست سال به صورت مرتب منتشر شد و نقش مهمی در شکل‌گیری پایه‌های فرهنگی انقلاب مشروطه داشت. دولت عثمانی در سال 1313 قمری دستور توقیف این روزنامه را صادر کرد.

سیدجمال‌الدین اسد‌آبادی نیز به انتشار روزنامه عروه‌الوثقی و با دیدگاه خاص خود نسبت به دنیای اسلام در سال 1301 قمری پرداخت. همچنین میرزا ملکم خان نیز روزنامه قانون را با نیت جبران خرده حساب‌های شخصی با دولت ایران منتشر کرد که در چهل و دو شماره منتشر شده‌اش هر بار اتفاق جدیدی را در ایران رقم می‌زد و بیش از هرچیز با نثر جذاب و جالب خود شناخته می‌‌شد؛ نثری ساده و بی‌آلایش که تا آن روز در روزنامه‌نگاری ایران بی‌سابقه بود و بعدها الگوی برخی از روزنامه‌های مشروطه‌خواه داخلی نیز شد. اعتمادالسلطنه در خاطرات روزانه خود درباره اثرگذاری روزنامه قانون می‌گوید این روزنامه در زمانی منتشر شد که «ادای لفظ قانون جرم شمرده می‌شد ... سیدجمال‌الدین اسد‌آبادی معروف را به همین جرم از ایران بیرون کردند و... من‌جمله او را قانون خواندند... مطالب روزنامه قانون سخت در اذهان مردم موثر واقع شد و پایه تخت استبداد ناصرالدین شاه را لرزانید...»[13]

دیگر روزنامه مهم آن دوران که به قول احمدکسروی «بارها پیشنهاد قانون و حکومت مشروطه» را ارائه کرده بود، روزنامه حبل‌المتین بود. این روزنامه در هندوستان و توسط سیدجمال‌الدین حسینی چاپ می‌شد و سی‌وهفت سال نیز انتشار آن ادامه یافت. ادبیات حبل‌المتین به گونه‌ای بود که دستگاه استبداد و شاه را مورد تحقیر قرار می‌داد. بسیاری از خواسته‌های بعدی مشروطه‌خواهان در جریان انقلاب مشروطه را می‌توان در لابلای مطالب و مقالات این روزنامه درباره عدالتخانه، محدود نمودن دولت به مجلس و... یافت.

رسانه‌ها و انقلاب

در میان سه رسانه‌ تاثیرگذار انقلاب مشروطه، به طور اجمال می‌توان گفت که روزنامه‌های در تبعید نقش اساسی را در ایجاد فکر مشروطه‌ و دموکراسی‌خواهی در اذهان اندیشمندان داخلی ایفا کردند، همانگونه ملک‌الشعرای بهار در تحلیلی می‌گوید: «در آغاز مشروطه...اعیان و طبقه اول و سوم سعنی توده مردم مستبد بودند... و مشروطه‌خواهان که عددشان قلیل ولی بیشتر آن‌ها از طبقه باسواد و روشنفکر بودند و می‌توان آن‌ها را طبقه دوم نامید»[14]تحلیل بهار نشان می‌دهد فکر مشروطه در میان طبقه‌ای که طبعا مخاطب اصلی روزنامه‌های در تبعید بودند، زودتر شکل گرفته بود.

از سوی دیگر «منبر» به عنوان رسانه‌ای عمومی و البته مذهبی، در شکل‌گیری جرقه اولیه انقلاب نقش بسزایی داشت و موج‌های انقلاب مشروطه سوار بر آن به پیش رفت. اما به مرور با ظهور اختلافات و حاشیه‌نشینی علمای مشروطه‌خواه انقلابی و نزدیکی نسبی مشروعه‌خواهان و مخالفان سنتی مشروطه، توده‌های مردم از فراز همان منبرها به حمایت از محافظه‌کاران تشویق شدند. آبراهامیان بازگشت رهبرانی چون شیخ فضل‌اله نوری و میرزا حسن مجتهد از مشروطه را، سبب روی‌گردانی سه قشر از مردم از مشروطه دانسته است: «بخش نخست، طلاب، ملاها، معلمان، وعاظ متولیان مدارس، مساجد و اوقاف که همراه شیخ‌فضل‌اله در حرم حضرت عبدالعظیم متحصن شدند و پس از تحصن در «اجتماع‌های مذهبی» مرام خود را تبلیغ کردند.[15]بخش دوم لوطی‌های مذهبی بازار و در نهایت بخش سوم دیگر رهبران مذهبی هستند که در میان عموم مردم و اقشار طبقه پایین نفوذ بسیار داشتند.»

تلگراف نیز با ظهور خود در ایران سرعت را چاشنی ارتباطات کرد و به این طریق در ایجاد همدلی و کسب حمایت مشروطه‌خواهان شهرهای مختلف از یکدیگر و هماهنگی میان آن‌ها، تبادل اخبار و در نهایت رساندن اعتراضات و کاستی‌ها به گوش مرکز نقش بسزایی ایفا کرد، هرچند نسبت به دو رسانه جمعی دیگر، یعنی روزنامه و منبر، بیشتر در حاشیه به سر برد.

[1] یراوند آبراهمیان، مقالاتی در جامعه شناسی سیاسی ایران، نشر شیرازه، 1376، صفحه 116
[2] عمادالدین باقی، تحریر تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی ایران، نشر تفکر، 1373، صفحه 40
[3] اصغر فتحی، منبر به عنوان یک رسانه عمومی در اسلام، پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران، 1357، صفحه 7
[4] اصغر فتحی، منبر به عنوان یک رسانه عمومی در اسلام، پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران، 1357، صفحه 58
[5] عمادالدین باقی، تحریر تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی ایران، نشر تفکر، 1373، صفحه 42
[6] مهدی محسنیان راد، ایران در چهار کهکشان ارتباطی، انتشارات سروش، 1385، جلد دوم، صفحه 986
[7] مهدی محسنیان راد، ایران در چهار کهکشان ارتباطی، انتشارات سروش، 1385، جلد دوم، صفحه 990
[8] مهدی محسنیان راد، ایران در چهار کهکشان ارتباطی، انتشارات سروش، 1385، جلد دوم، صفحه 990
[9] مهدی محسنیان راد، ایران در چهار کهکشان ارتباطی، انتشارات سروش، 1385، جلد دوم، صفحه 1095
[10] مهدی محسنیان راد، ایران در چهار کهکشان ارتباطی، انتشارات سروش، 1385، جلد دوم، صفحه 1099
[11] علیرضا باقری‌‌ده‌آبادی، مطبوعات ارگان در ایران از مشروطه تا انحلال مجلس سوم، انتشارات همشهری،صفحه 68
[12] علیرضا باقری‌‌ده‌آبادی، مطبوعات ارگان در ایران از مشروطه تا انحلال مجلس سوم، انتشارات همشهری، صفحه 53
[13] علیرضا باقری‌‌ده‌آبادی، مطبوعات ارگان در ایران از مشروطه تا انحلال مجلس سوم، انتشارات همشهری، صفحه 48
[14] ملک‌الشعرای بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، جلد اول، صفحه 2
[15] یراوند آبراهمیان، مقالاتی در جامعه شناسی سیاسی ایران، نشر شیرازه، 1376، صفحه 129-130
---

منتشرشده در ماهنامه آیین

مسجد و منبر؛ نمود نظام ارتباطات سنتی ایران

2011-01-08T02:23:00.001+03:30

ارتباطات سنتی در جهانی که دهکده‌ای بزرگ دیده می‌شود،‌ مسئله‌ای است که با وجود بسط همه صور رسانه‌ای جدید اهمیت خود را از دست نداده است. در جنوب آفریقا هنوز گروه‌های مبارزه با ایدز از نمایش‌های خیابانی و مشارکتی برای ترویج فرهنگ پیشگیری استفاده می‌کنند. در ایالات متحده با وجود هزاران رسانه مکتوب وتصویری مردم پس از پزشکان، آنچه را در وبلاگ‌های شخصی می‌خوانند از رسانه‌های بزرگ معتبرتر می‌دانند. در حاشیه یکی از مراسم‌های آیینی کردها، یکی از شرکت‌کنندگان به مستندسازی که با دوربین آمده است می‌گوید که اینها در فرهنگ ما «رقص» نیست، بلکه هر حرکتی و هر نوایی نشانی است از یک رفتار آیینی، یک داستان حماسی و در حقیقت تکرار هزارباره آیین‌هایی است که فرهنگ کردی بر آنها بنا شده است. در اجلاس سالانه ملل متحد، خروشچف رئیس جمهور وقت شوروی که روستایی‌زاده‌ بود در اعتراض به سخنان دو ناطق اجلاس علیه شوروی، لنگه کفشش را از پا درآورد و روی میز کوبید. او به سبکی که در محل تولدش متداول بود اعتراض کرد و پیام خود را رساند.

رسانه‌ها نسبت به گذشته متفاوت شده‌اند. فراگیرند و همه صورت‌های رسانه‌ای بر یک بستر، یعنی شبکه جهانی اینترنت، قابل عرضه هستند. با وجود این تفاوت‌ها، هنوز ارتباطات سنتی مورد توجه است. هرچند رسانه‌های جدید در همه دوره‌ها حامل پیام‌های ارتباطات سنتی بوده‌اند، اما هیچگاه جدای از سنت‌ها موفق نبوده‌اند. اگر سنت‌های شهری و روستایی ایرانی در قهوه‌خانه نشستن و درباره مسایل مختلف گفت‌وگو و تصمیم‌گیری را در خود داشت، و یا اگر سنت بسط نشینی به عنوان یک نماد اعتراضی شناخته شده بود،‌ این دو در انقلاب مشروطه در کنار تلگراف، رسانه نوین آن روز، قرار گرفتند. تلگراف واسطی شد میان گروه‌های بسط نشین در سراسرکشور و آنها را منسجم‌تر کرد. ارتباط آنها فوری شد و در عین حال نیز خواسته‌های مشابهی از سراسر کشور برای حکومت ارسال می‌شد. اهمیت این رسانه در ساختار ارتباطات سنتی وقت ایران به حدی شد که تلگراف‌خانه خودش به مکانی مهم برای بسط‌نشینی،‌ به عنوان یک نشانه اعتراضی شناخته‌شده، تبدیل شد.

در ساختار ارتباطی اسلام، مسجد از ابتدا اهمیتی ویژه داشت. پیامبر اسلام در نخستین محلی که در مدینه فرودآمدند، مسجدی بنا کردند و برای مسلمانان مسجد از ابتدا اهمیتی ویژه یافت. مسجد پیامبر، نه تنها محلی برای عبادت بود، بلکه در حقیقت حلقه اتصالی بود میان اعضای جامعه مسلمانان و کانونی برای رفع و حل چالش‌های بیرونی و تعارض‌های درونی. وقتی مهاجرین از مکه رسیدند، در سکوهای همان مسجد سکونت گزیدند و خلاصه مهمترین مرکز اجتماعی فرهنگی و رسانه‌ای اسلام شد. اهمیت این نهاد به حدی است که اصغر فتحی در رساله‌ای با عنوان «منبر یک رسانه اجتماعی در اسلام» که در سال ۱۳۵۷ و به سفارش پژوهشکده مطالعات ارتباطی و توسعه ایران نوشت به خوبی آن را «کانون امت اسلامی» نامید. به عقیده فتحی مسجد معادل مناسبی به لحاظ مذهبی برای کلیسا نیست و از یک مکان مذهبی صرف فراتر است. فتحی معتقد است باید مسجد را معادل فروم رومی‌ها (forum) و یا آگورای یونانی‌ها (agora) دانست. نهادی اجتماعی و فرهنگی و نه فقط مذهبی.

مسجد فضاهای ارتباطی مختلفی را ایجاد می‌کند نخست اینکه فضایی ارتباطی و گفت‌وگویی میان شرکت‌کنندگان در مراسم آیینی فراهم می‌آورد و کارگشایی اجتماعی از درون همین فضا شکل می‌گیرد. در وقف‌نامه مسجد قندی تهران، به عنوان یکی از مساجد قدیمی تهران آمده است که از محل موقوفات حاشیه‌ای مسجد مبلغی به صورت روزانه برای اطعام و کمک به درراه‌ماندگان و افراد فقیر اختصاص یابد. در حیاط بیرونی مسجد دو اتاق وقف مسافران شده بود و استفاده از آب انبار مسجد برای مردم فقیر محلی مجاز دانسته شده است. این رویه همه جا بوده است. امام مسجد همواره محل رجوع مردم محلی برای حل مشکلات و ریش سفیدی بود. مسجد علاوه بر نقش معنوی، برای نیازهای دنیای مومنان نیز برنامه داشت و عملا مهمترین نهاد مدنی جامعه به شمار می‌رفت.

علاوه بر این همراه مسجد، منبر همیشه مورد توجه قرار گرفته است و آن را یک نظام تشکیلات یافته ارتباطی در اسلام نامیده‌اند. وعظ و خطابه از ابتدا با مسجد همراه بود. سخنرانی درباره مسایل روز جامعه و البته صحبت درباره مسایل مذهبی و دینی رکن جدانشدنی منبر در تمام دوران تاریخ اسلام بوده است. در دوران معاصر ایران، از مشروطه به این سو، منبر همیشه نقش خاصی در رویدادهای مهم اجتماعی ایفا کرده است. استقلال نظام اقتصادی مساجد از حکومت‌ها سبب می‌شد، وعاظ با تکیه بر جهت‌گیری‌های سیاسی مراجع تقلید و روحانیون ذی‌نفوذ رسانه منبر را مستقل از آفات قدرتمندان نگاه دارند. به همین دلیل هم جمال‌الدین واعظ به یکی از چهره‌های کلیدی در رویدادهای منجر به امضای فرمان مشروطیت تبدیل می‌شود. این نفوذ به قدری است که محمدعلی‌شاه، شاه دشمن مشروطه، دو تن از معروف‌ترین واعظان تهران را به قتل می‌رساند. استفاده از این رسانه البته محدود به مشروطه‌خواهان نبود و مانند همه اعصار پیش از آن منبرهای ضدمشروطه و در حمایت از استبداد نیز، هرچند در شماری کمتر، بودند.

انقلاب اسلامی ایران، مهترین نمونه اهمیت و اثرگذاری مسجد ومنبر بود. در حالیکه تبلیغات رسمی دستگاه‌های فرهنگی دوره پهلوی بر ترویج گفتمان‌هایی غیردینی تاکید داشتند و رادیو تلویزیون ملی ایران در میان همتایان خود از امکانات و توانمندی‌های قابل توجهی برخوردار بود، نظام ارتباطات سنتی به بقا و توانمندسازی دوباره گفتمان‌‌ دین‌باور کمک شایانی کرد. خطیبان و وعاظ مردمی، واسطه‌ای برای انتقال پیام‌های انقلابیون برای مردم شدند و سخنرانی‌های امام خمینی(ره) در ایران و پس از تبعید و سایر چهره‌های برجسته و اثرگذار انقلاب در قالب ضبط‌شده برروی نوار کاست، اعلامیه‌های تکثیرشده با دستگاه استنسیل، که هردو دستگاه مهمترین ابزارهای نشر در دوران خود بودند، توزیع شد. ارتباطات سنتی برای چیرگی بر موانع سیاسی از ابزارهای نوین استفاده کرد. گستردگی این ابزارها در نهایت نیز به ارتباطات سنتی کمک کرد، زیرا منبرهای چهره‌های انقلابی از شماری محدود فراتر رفت. بارها شنیده شده و هر محفلی را به پایگاهی برای انقلاب و هر دستگاه پخش صوتی را به صورت بالقوه به رسانه انقلاب تبدیل کرد. اعلامیه‌ها، دیوارنویسی‌ها و نوارهای کاست همگی ادامه دهنده منبرهای علما و سخنرانی‌های چهره‌های انقلابی شدند. در همان دوران شماری از مسجدهای تهران پاتوق نیروهای انقلابی شدند. مسجد هدایت(آیت‌الله طالقانی)، مسجد و کانون توحید، حسینیه ارشاد، مسجد قبا( شهید مفتح)، مسجد الجواد(استاد مطهری)، مسجد لرزاده(حجت‌الاسلام امامی کاشانی، استاد مطهری) و مسجد جاوید از جمله این مسجدها بودند.

منبرهای مسجدها و در حقیقت منبری‌های هر مسجد در اینکه مورد توجه مردم انقلابی باشد، اثرگذار بودند. اصغر فتحی که پژوهش‌های بسیاری در این مورد انجام داده است در مقاله‌ای دیگر از وعاظ به عنوان جایگزین‌های رسانه‌های توده‌ای در ایران نام می‌برد. اِوزرت راجرز محقق برجسته علوم ارتباطات در کتابش باعنوان تکنولوپی ارتباطات: رسانه‌های جدید در جامعه، درباره انقلاب ایران می‌گوید که رسانه‌های کوچک در خدمت انقلابی بزرگ قرار گرفتند. راجرز می‌گوید که شاه با وجود توانایی‌اش در حوزه رسانه و داشتن رادیو، تلویزیون و مطبوعات نتوانست دربرابر شبکه ارتباطات سنتی تاب بیاورد: «در برابر رژیم شاه یک شبکه غیررسمی سازمان‌دهی شده با حدود ۲۰۰هزار نفر رهبر مذهبی و ۹۰هزار مسجد وجود داشت و ... علی‌رغم تبعید امام خمینی به خارج از کشور، وی همواره با روحانیون محلی و در نتیجه با مردم در تماس بود.» راجرز در نهایت می‌گوید درسی که کشورهای جهان سوم باید از انقلاب ایران بگیرند این است که اهمیت بیشتری به کانال‌های میان‌فردی و رسانه‌های کوچک بدهند. هرچند اصغر فتحی معتقد است که کارکرد منبر بیش از ارتباطات میان فردی است زیرا بسیاری از اعضای جمعیت همزمان در معرض پیام قرار می‌گیرند و ارتباطی حضوری، غیرتصنعی و عمیق با مخاطب برقرار می‌شود.

در مجموع منبر و مسجد مهمترین نمودهای ارتباطات سنتی در ایران بوده‌اند. نقش مسجدها و منبری‌ها علاوه بر نقش‌های مذهبی، نقش‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بوده است. مسجد مانند تعریفی که در صدر اسلام از آن وجود داشت، نهادی مدنی و در درون جامعه بوده است و به لحاظ ارتباطی واسطه‌ای بوده است برای برقرار ارتباط میان مردم، حل مشکلات روزمره و اندیشیدن تدبیر برای مسایل جامعه و در نهایت گرفتن راهبردهایی برای زندگی اجتماعی.

منتشر شده در ماهنامه سپیده دانایی/شهریور 1389

از چاله سانسور تا چاه خودسانسوری

2011-01-07T00:22:00.000+03:30

حقیقت این است که روزنامه‌ها امروز کمتر حرف جدیدی برای مخاطبان دارند. روزنامه‌نگاری تحقیقی به محاق رفته است و دبیران مطبوعات ترجیح می‌دهند با محتوای کنترل شده خبرگزاری‌های دولتی، نیمه‌دولتی و شبه‌دولتی صفحات خود را از رویدادهای مربوط به عرصه سیاست، اجتماع و اقتصاد پرکنند. بخشنامه‌های پشت هم نهادهای کنترلی با هدف تحدید منابع مورد استفاده روزنامه‌نگاران و هراس مدیران مطبوعات از برخورد قهری و سخت با مطبوعاتی که خطوط قرمز را رعایت نمی‌کنند و در کنار آن پررنگ‌تر شدن خطوط قرمز و مشخص نبودن محدوده دم دولت، آنچه که محمدخاتمی در روز آخر ریاست جمهوری‌اش مهمترین دستاورد دولتش را مشخص بودن آن می‌دانست و به انصاف هم سخن درستی بود، سبب شده است تا کار دستگاه‌های کنترلی آسان‌تر شود. محتوای روزنامه‌ها غالبا از فیلتر مشخصی در درون خود تحریریه‌ها می‌گذرد و محتوا بیش از هر زمان دیگر کنترل شده و یکدست است.

علاوه بر این گشاده‌دستی روزنامه‌نگاران در اعطای امتیاز نظارت تام و کامل بر آثارشان، برخی قواعد کلیدی تحریریه را بر هم زده است. امروز بیش از آنکه نظام‌نامه مشخصی درباره حدود و چارچوب‌های کلی مطبوعات وجود داشته باشد؛ بیش از هر زمان دیگری شاهد این هستیم که سلیقه اشخاص بر تحریریه‌ها حکم‌فرما شده است. چاله سانسور که معمولا خطوط قرمز پررنگ و مشخصی درباره امور خاص داشت به چاه عمیق و پردردسر خودسانسوری و به موازات آن اعمال سلیقه‌های غیرحرفه‌ای بر محتوای مطبوعات تبدیل شده است. مرز این تا بدانجاست که گاهی از سر استیصال آرزوی روزهای خوب سانسور را می‌کنیم که چند ماهی یکبار و گاه ماهی چندبار خبر توقیف نشریه‌ای را می‌شنیدیم که خطوط مشخص سانسور را رد کرده است و در قبال هزینه توقیفش گره از رازی گشوده و یا نوری را به سیاهه‌ای تابانده است.

اعمال سلیقه‌های فردی بیش از هر چیز روزنامه‌نگاری امروز ما را در حوزه محتوا به یکنواختی و نداشتن پویایی کشانده و انگیزه تحول و تنوع را از او گرفته است، اولویت‌های خبری روزنامه‌ها یکسان شده‌اند و خبر اختصاصی به معنای کلاسیک آن دیگر به سختی در روزنامه‌ها یافت می‌شود. این‌ها همه یک روی سکه افتادن روزنامه‌نگاری به چاه خودسانسوری و اعمال سلیقه‌های فردی است.

روزگاری را به یاد می‌آورم که یک روزنامه اصلاح‌طلب وقتی با بخشنامه‌ای دولتی برای برداشتن بخشی از مطالبش از صفحه مواجه شد،‌ ترجیح داد آن ستون‌ها را به احترام مخاطب، سپید بگذارد و توضیح کوتاهی بدهد که به دلیل سانسور رسمی نمی‌تواند این مطالب را درج کند،‌ یا روزنامه دیگری که هر روز تیتر دستوری نهادهای کنترلی را در صفحه یک خود قرار می‌داد و بالای آن می‌نوشت این مطلب «به دستور» چاپ شده است. نوستالژی روزنامه‌هایی که برای مخاطبشان احترام بیشتری قائل بودند و جای ستون‌هایی که سانسور رسمی آن‌ها را برداشته بود را با «مطالب کم دردسرتر» پر نمی‌کردند، بیشتر احساس می‌شود. و اما روی دوم سکه، شور و حال روزنامه‌نگاری در سال‌های اخیر به خاموشی گرویده است. روزنامه‌های دست به عصا، ‌روزنامه‌نگاران کم‌انگیزه و محتوای نسبتا یکدست کنترل‌شده امروز، بازار مطبوعات ما را به فضای جدیدتری وارد کرده است: کاهش تیراژ و یا کاهش تعداد صفحات خبری و افزایش نسبی قیمت. این پدیده نیز از نتایج و شاید از عوامل غیرمستقیم خودسانسوری است. با این تفاوت که این‌بار با کاهش فضای مطالب خبری روزنامه و در عمل متوقف ساختن جریان اطلاعات، سانسوری از نوع دوم را خود مطبوعات تحت تاثیر شرایط محیطی ایجاد کرده‌اند.

دست آخر اینکه روزنامه‌نگاری امروز ما در اثر پدیده خودسانسوری در حوزه محتوا به یکنواختی رسیده است و با کاستن از صفحات خبری و یا از مجموعه صفحات روزنامه و یا با افزایش بهای آن هر روز به این سو می‌رود که همین محتوای پر نقص موجود نیز به دست همگان نرسد و همین آب‌باریکه جریان اطلاع‌رسانی نیز به زحمت جریان یابد. عدم اقبال نسبی به روزنامه‌ها نیز هم علت و هم معلول این شرایط دوگانه است.

---

منتشرشده در بولتن انجمن صنفی روزنامه‌نگاران

آفت‌های روزنامه‌نگاری دولتی

2011-01-03T20:18:00.003+03:30

حاشیه‌ای بر گفت‌وگوی مشاور رسانه‌ای رئیس جمهوری با روزنامه اعتماد /

دولت نهم همواره بر این نکته تاکید کرده است که از لحاظ رسانه یی در تنگنا قرار دارد و اخبار دستاوردهای این دولت به طوری شایسته در رسانه ها درج نمی شود. همچنین در شرایط گوناگون مسوولان دولت برخی مشکلات و چالش های خود را ناشی از پوشش خبری رسانه ها می دانند و به همین دلیل به دنبال سهمی بیشتر در خروجی مطبوعات کشور هستند و راه اندازی روزنامه های جدید و سخت گرفتن به روزنامه های منتقد نیز در همین راستا قابل ارزیابی هستند.

با این وجود و فارغ از مسائل جاری ایران و از یک نظر تئوریک باید گفت نمی توان به روزنامه نگاری دولتی خوشبین بود و همانگونه که در پرسش های روزنامه نگار روزنامه اعتماد در مصاحبه با مشاور رسانه یی رئیس جمهور نیز آمده بود، این بدگمانی وجود دارد که هدف غایی دولت ها از بسط روزنامه نگاری دولتی کنترل و توجیه افکار عمومی است.

طبیعتاً در نظام هایی با حداقلی از امکان رقابت سیاسی، گرایش افکار عمومی درباره موضوعات گوناگون برای گروه ها و احزاب حاضر و مدعی قدرت بسیار حائز اهمیت است. افکار عمومی زمانی حول یک مساله شکل می گیرند که آن مساله، گروه زیادی از مردم را با خود درگیر کند و معمولاً پس از آن است که مردم به سراغ مجاری رسمی و غیررسمی خبر می روند و موضوع در کانون توجه رسانه ها قرار می گیرد (مانند اخبار مربوط به افزایش قیمت ها یا گرانی مسکن)، البته ممکن است مساله ایجاد شده باشد و با افشای آن در مطبوعات منتقد در کانون توجه افکار عمومی قرار گیرد (مانند مسائل ایجاد شده حول مدرک دکترای وزیر کشور). بنابراین، توجیه و کنترل گرایش افکار عمومی بیش از گروه های اقلیت و خارج از عرصه قدرت، به کار دولت هایی می آید که باید برای توجیه عملکرد خود نزد افکار عمومی و باقی ماندن در عرصه قدرت و رقابت سیاسی کاری بکنند، به همین دلیل هرچند ممکن است جرقه های اولیه برای قرارگرفتن موضوعی در کانون توجه مردم توسط روزنامه های منتقد زده شود و مردم با مساله درگیر شوند، اما از آن پس دولت ها هستند که باید مساله ایجاد شده را مدیریت کنند. برای حضور موثر در چرخه افکار عمومی دولت ها و گروه ها و احزاب بیرون از قدرت به ابزارهای رسانه یی نیاز دارند و آزادی رسانه های جمعی که مورد اشاره قانون اساسی است، بدون در نظر گرفتن این مساله، موضوعیت نخواهد داشت.

در مباحث نظری هم به این نکته اشاره می شود که برای کنترل و مدیریت افکار عمومی گروه حاکم نیاز دارد به استدلال ها یا اعلامیه های رسمی دولت با کمترین تردید در صحت یا اهداف واقعی نهفته در آن نگریسته شود و به طور وسیعی در مطبوعات منعکس شده و بر عکس استدلالات جناح های مخالف از لحاظ صحت یا نیات درونی شان بی اهمیت جلوه داده شوند یا به کلی از پوشش خبری مطبوعات حذف شوند. از سوی دیگر محدودیت نهادهای صنفی روزنامه نگاران و فشار بر روزنامه ها از طریق نهادهای واسطه، به عنوان دو اهرم دیگر پیشبرد این هدف مورد استفاده قرار می گیرند.
مساله مورد توجه دیگر درباره «آزادی رسانه های جمعی» است که در قانون اساسی تضمین شده و مشاور رسانه یی دولت نهم در چند مورد به آن اشاره کردند. به نظر می رسد به لحاظ تجربی این تضمین پیش از آنکه گروه های حاضر در قدرت را شامل شود به نوعی تضمین آزادی برای رسانه های احزاب و گروه های سیاسی مختلف است و اینکه آنها بتوانند در فرآیند برانگیختن و توجیه موفق یا ناموفق افکار عمومی همچون گفتمان سیاسی و اجتماعی مسلط بتوانند حضور یابند. در حقیقت باید بر این نکته تاکید کرد که برخلاف آنچه در مواضع برخی اصحاب سیاست مشاهده می شود، منافع احزاب و گروه های سیاسی و اجتماعی از منافع عموم مردم جدا نیست و گروه های منتقد دولت نیز در فضای سیاسی ایران تنفس و گروه هایی از همین مردم را نمایندگی می کنند و جریان سیاسی حاکم فعلی، با خروج احتمالی از چرخه قدرت در جریان انتخابات آتی، به یکی از همین گروه های سیاسی خارج از قدرت تبدیل می شود که نیازمند داشتن ابزاری برای حضور در این فرآیند است، ابزاری که از بسیاری از احزاب منتقد و مخالف گرفته شده است.

نکته دیگر اینکه مسوولان دولت نهم دائماً تاکید می کنند رسانه ها نباید تحت تاثیر بنگاه های اقتصادی یا سایر گروه ها و جریان های ذی نفوذ قرار گیرند و از اطلاع رسانی بدون گرایش سخن می گویند، اما آشکارا اثر حمایت مادی و معنوی منابع دولتی از چندین روزنامه را نمی بینند و آن را مانعی بر سر راه اطلاع رسانی منصفانه این روزنامه ها نمی دانند و از سوی دیگر از صداوسیما به عنوان تنها رسانه فراگیر کشور که با بودجه عمومی اداره می شود و کمترین تاثیر ممکن را از گروه های اصلی منتقد دولت نهم و به ویژه اصلاح طلبان می پذیرد و نسبت به دولت های پیشین پوشش خبری مناسب تری را نیز برای دولت نهم فراهم آورده است نیز انتقاد می کنند و می گویند در راستای اطلاع رسانی مناسب از فعالیت های دولت گام برنمی دارد.
دست آخر اینکه این روزها به ویژه در نظام های دموکراتیک، دولت ها روزنامه داری را کنار گذاشته اند و برای اطمینان یافتن رای دهندگان از اینکه درگیر یک بازی توجیه افکار عمومی نیستند حتی احزاب سیاسی هم ترجیح می دهند به طور مستقیم روزنامه داری نکنند، و در چنین شرایطی این همه تاکید بر انتشار روزنامه هایی مدافع وضع موجود و حرکت به سوی عدم تعادل بیشتر در نظام رسانه یی جریان اصلی کشور نه تنها ورق را به سود اطلاع رسانی از فعالیت های دولت نهم برنمی گرداند، بلکه مردم و گروه های سیاسی را به سوی کسب خبر و بهره برداری از جریان های موازی اطلاع رسانی مثل سایت های اینترنتی، ابزارهای تلفن همراه و شبکه های ماهواره یی سوق می دهد که غالباً از نظم مورد نظر و حداقلی عرصه رسانه های جریان اصلی پیروی نمی کنند.

افول جهانی حرفه روزنامه نگاری؛ رکن چهارم در سراشیبی

2011-01-03T20:14:00.000+03:30

روزنامه نگاران ایرانی در سال های اخیر هر روز بیش از گذشته نسبت به آینده حرفه ای و وضعیت شغلی خود ناامید می شوند. دستمزدهای آن ها گاه چندین ماه به تعویق می افتد، در محیط کار با برخوردهای نامناسب روبرو هستند، وضعیت قراردادهای کاری آن ها غالبا مشخص نیست و در نهایت، وجود فقدان امنیت شغلی و حرفه ای که ناشی از سخت گیری های قضایی و همچنین چالش های فراوان در حوزه روابط کارگر و کارفرما، سبب شده است تا روزنامه نگاری هر روز بیش از گذشته به حرفه ای تبدیل شود که ناامن و پرمخاطره است. در کنار این، رویدادهای ناگواری چون سقوط هواپیمایی که کاربرد غالبش «نظامی» بود و خبرنگاران غیرنظامی را به منطقه انجام مانوری نظامی می برد، این پرسش را پررنگ کرد که چرا در کنار همه محدودیت های موجود بر سر راه حرفه روزنامه نگاری، هنوز در زمینه بسیاری از استانداردهای ابتدایی برای حفاظت از خبرنگاران در حوزه های خبری خلاهایی وجود دارد. برای نمونه ای جدیدتر از این دست رویدادها می توان به ترکیدن لاستیک اتوبوس حامل خبرنگارانی اشاره کرد که از سوی یکی از وزارت خانه ها به حوزه ای خبری خارج از استان تهران اعزام شده بودند.

علاوه بر این ها روزنامه نگاران ایرانی با مشکل مضاعف دیگری دست و پنجه نرم می کنند و تیراژ مطبوعات به ویژه مطبوعات منتقد کاهش یافته است و این نشان می دهد که در جلب اعتماد مخاطب مانند گذشته عمل نمی کنند. این تفاوت البته دلایل متعددی دارد و برخی از عوامل موثر بر آن خارج از نهاد رسانه قرار دارد، اما به هر حال یک واقعیت است و نباید نسبت به آن بی توجه ماند.

● روند جهانی

نتایج پژوهش مشترک بی بی سی و گالوپ از جمعیت نمونه ای پنجاه هزار نفری از ۶۸ کشور دنیا، که به لحاظ آماری ۳و۱ میلیاردنفر، یک چهارم جمعیت جهان، را نمایندگی می کنند، نشان می دهد که اعتماد جهانی به روزنامه ها در حال کاهش است. در این پژوهش پاسخگویان حرفه های مختلف را با توجه به میزان اعتمادی که به آن ها دارند طبقه بندی می کنند. نتیجه پژوهش نشان داد که در سال های اولیه قرن بیست و یکم روزنامه نگاران به پایین ترین سطح لیست حرفه های مورد اعتماد تنزل یافته اند. از سوی دیگر گرایشی در سطح صاحبان رسانه ها در جهان وجود دارد که به دلایل تجاری بودجه بخش های خبری را کمتر و کمتر می کنند و ترجیح می دهند بر روی بخش های سرمایه گذاری کنند و بازگشت مالی بیشتری دارد و توجه آگهی دهندگان و مخاطبان بیشتری را به خود جلب می کند.

همه این ها در حالی است که پژوهش صورت گرفته توسط فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران حاکی از آن است که سه چهارم روزنامه نگاران جهان بر این باورند که دستمزدهای آن ها «بسیار» و یا «تاحدی» کاهش یافته است؛ این روزنامه نگاران غالبا به پنج نکته اشاره کرده اند که حرفه آن ها را تحت تاثیر قرار داده و چالش همه روزنامه نگاران است:

۱) نبود امنیت شغلی منجر به تهیه گزارش های محتاطانه شده است.

۲) تغییر موقعیت شغلی افراد، به سرعت سبب کاهش گزارش گری تحقیقی و انتقادی می شود.

۳) تمرکز رسانه ها و فشارهای دولتی به تولید اخبار «کور» منجر شده است.

۴) رسانه ها توسط دولت ها و آگهی دهندگان کنترل شده اند.

۵) دستمزد اندک به نزول اخلاق در گزارشگری منجر شده است.

پژوهش فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران همچنین نشان می دهد که با وجود خصوصی شدن بیشتر رسانه ها، صاحبان آن ها به دنبال استخدام کارکنان جوان تر با دستمزد پایین تر و توانمندی های کمتر هستند، مساله ای که به کاهش هزینه ها کمک می کند و در مقابل محتوا را به سوی یکنواختی و محدودشدن سوق می دهد.

● مشکل فراگیر قراردادها

فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران از شکل گیری گروهی از کارکنان جدید روزنامه ها خبرداده است و آن ها «کارکنان غیرمعمول» نامیده است. این گروه جدید که در رسانه های مختلف جهان جای گرفته اند و به نوعی تهدید برای این حرفه تبدیل شده اند، از دید فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران روزنامه نگارانی هستند که زیربار قراردادهای کوتاه مدت می روند و یا بدون قرارداد کار می کنند، روزنامه نگارانی که به صورت تفننی به این حرفه می پردازند و در نهایت کسانی که روزنامه نگاران آزاد و دوره ای هستند. این روزنامه نگاران به دلیل رویکرد متفاوت خود نسبت به این حرفه، جایگاه کلاسیک و پذیرفته شده آن را در تعامل با سازمان تحریریه، آگهی دهندگان و گروه های فشار اجتماعی و سیاسی دگرگون ساخته اند. یک سوم افرادی که در پژوهش فدارسیون بین المللی مورد پرسش قرارگرفته اند از این دسته روزنامه نگاران بوده اند.

● دموکراسی فقیر می شود

در سال ۲۰۰۰ با انتشار کتاب «رسانه های ثروتمند، دموکراسی فقیر» روبرت مکچنسی، پژوهشگر حوزه رسانه، به پارادوکس موجود در بازار رسانه ها به ویژه در ایالات متحده و کشورهایی در اروپای غربی که نظامی مشابه آن داشتند، پرداخت. او بر این عقیده بود که با وجود تنوع ظاهری انتخاب های مخاطبان، رسانه ها هر روز بیش از گذشته به دلیل فشارهای بازار به سوی محتوایی کمتر دموکراتیک و یک دست شده حرکت می کنند. در فضای روزنامه نگاری ایران نیز با توجه به فضای حاکم فعلی به نوعی شاهد این یک دست سازی و استانداردسازی محتوا هستیم. به دلیل فضای سخت گیرانه موجود درباره تخلف های مطبوعاتی و همچنین دشواری های شغلی و حرفه ای روزنامه نگاران به ویژه در سال های اخیر شاهد این هستیم که روزنامه ها بیش از گذشته از اخبار خبرگزاری های دولتی و نیمه دولتی برای تامین محتوایی کم دردسر بهره می گیرند و عطای خبر اختصاصی آنگونه که در تعاریف کلاسیک روزنامه نگاری وجود دارد را به لقای رودررو شدن با یک پرونده قضایی جدید بخشیده اند و به زبان ساده تر بیش از هر زمان دیگری خودسانسوری در عرصه روزنامه نگاری جای گرفته است.

● تبعیض جنسیتی در رشد و ارتقای شغلی

همه این داستان ها وقتی که به زنان روزنامه نگار می رسند با مشکلات مضاعف ناشی از کلیشه های رایج علیه زنان روبرو هستند. هرچند که بر اساس پژوهش های صورت گرفته دستمزد روزنامه نگاران کاهش یافته است و یا در صورت افزایش در کشورهای توسعه یافته نسبت به میزان تورم به افزایش قدرت خرید روزنامه نگاران کمکی نکرده است، اما نکته اینجاست که در عرصه مطبوعات و در مقیاس جهانی نیز شاهد این هستیم که زنان روزنامه نگار نسبت به همکاران مردشان دستمزد کمتری می گیرند ( مثلا در آمریکا افزایش دستمزد روزنامه نگاران مرد بیست درصد بیشتر از روزنامه نگاران زن بوده است) و از سوی دیگر معمولا زنان برای ارتقای موقعیت شغلی خود با محدودیت های بیشتری روبرو هستند و برای مثال در میان تمام روزنامه های سراسری که یک روز صبح در دکه های مطبوعاتی ایران مشاهده می کنیم، هیچیک سردبیر و یا حتی دبیرتحریریه شان یک روزنامه نگار زن نیست و معمولا حتی میان دبیران روزنامه ها نیز به ندرت روزنامه نگاران زن به کار گرفته می شوند. این در حالی است که در بدنه روزنامه نگاران و به لحاظ کمی تفاوتی وجود ندارد و تنها موانع فرهنگی و اجتماعی مانع از ارتقای شغلی زنان می شود. به همه این ها باید خشونت کلامی علیه زنان خبرنگار و روزنامه نگار را در تحریریه ها و حوزه های خبری نیز افزود که منحصر به ایران نیست و در کشورهایی دیگر نیز موارد مشابهی از آن وجود دارد و به یک معضل عمومی در این حرفه تبدیل شده است.

● گذار به دموکراسی

با وجود نارضایتی عمومی روزنامه نگاران از میزان دستمزدهای دریافتی، این مساله در کشورهای در حال توسعه بیش از کشورهای توسعه یافته اهمیت دارد و بر کار حرفه ای روزنامه نگاران اثر می گذارد. پژوهش انجام شده توسط فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران نشان می دهد در حالیکه برای ۹۱ درصد روزنامه نگاران برزیلی مساله دستمزد بسیار مهم و حیاتی است تنها ۲۳ درصد روزنامه نگاران آمریکایی نگران سطح دستمزدها به عنوان یک عامل موثر هستند. در مجموع در کشورهای کمترتوسعه یافته امنیت شغلی، موقعیت استخدامی و میزان دریافتی از دغدغه های مهم روزنامه نگاران است. مثلا ۸۵ درصد روزنامه های پاکستان از پذیرش طرح جدید مورد حمایت «اتحادیه روزنامه نگاران» درباره دستمزدها و بازنشستگی سرباز زده اند و فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران چندسال پیش از دولت این کشور خواسته بود به این روزنامه ها آگهی ندهد و بدینگونه به مالکان روزنامه ها فشار وارد کند. نمونه های اینچنینی نشان می دهد که زیرساخت های استخدامی در کشورهای در حال توسعه کمتر وجود دارند و جدی گرفته نمی شوند، اتحادیه های مستقل نماینده روزنامه نگاران، نرخ دریافتی حداقلی و امنیت شغلی نیز همچنان هدفی در دور دست هستند و این خود مانعی بر سر راه گذار به دموکراسی و تولد رسانه های آزاد و باز است.

● راه دراز توسعه نیافته ها

فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران در سال ۲۰۰۵ چهار پژوهش مستقل را بر روی وضعیت روزنامه نگاران چهار کشور در حال توسعه انجام داد. یمن، بحرین، الجزایر و ایران کشورهایی بودند که مورد بررسی قرارگرفتند. این چهار کشور به عنوان سرزمین هایی که دموکراسی در آن ها در حال ظهور و رشد است مورد بررسی قرار گرفته اند. نتیجه پژوهش به خوبی نشان می دهد که کشورهای در حال گذار به دموکراسی هنوز راه درازی تا شکل گیری اتحادیه های روزنامه نگاران، استانداردشدن دستمزد ها و در نهایت تامین امنیت شغلی در پیش دارند.

در یمن هنوز ۲۲درصد روزنامه نگاران عضو «سندیکای روزنامه نگاران یمن» نیستند. این سندیکا مهمترین نهادی است که روزنامه نگاران یمنی را نمایندگی می کند. نه نفر از هر ده روزنامه نگار گفته است که حقوق دریافتی اش کمتر از آن است که هزینه های جاری زندگی را تامین کند. ۹۱ درصد این روزنامه نگاران حقوقی کمتر از ۱۵۰دلار در ماه می گرفتند. ۸۶درصد آن ها نیز گفته اند که از بابت حقوق بازنشستگی خود مطمئن نیستند و خواستار اقدام جدی سندیکا بودند. نیمی از زنان روزنامه نگاری که مورد پرسش قرارگرفتند گفتند که برای آموزش، افزایش حقوق، پاداش و ارتقای شغلی مورد تبعیض قرار می گیرند. در بحرین که کشوری بسیار کوچکتر از سه کشور دیگر این موردپژوهشی است اوضاع کمی بهتر است و از هر ده روزنامه نگار هفت تن قرارداد دائم کار دارند، هر چند آن ها نیز نسبت به هزینه های زندگی دستمزد کافی نمی گیرند و زنان روزنامه نگار بحرینی نیز در حوزه های کاری نیز مورد تبعیض قرار می گیرند، زیرا منابع خبری در بحرین ترجیح می دهند با روزنامه نگاران مرد گفتگو کنند. روزنامه نگاران الجزایری نیز موقعیت بهتری ندارند. هفتاددرصد آن ها حقوق دریافتی را مکفی نمی دانند و یک چهارم آن ها می گویند که مجبور هستند بیش از دوازده ساعت در هر روز کار کنند و متوسط حقوق در این کشور ۱۷۰ تا ۲۲۰ یورو است. همچنین سندیکای ملی روزنامه نگاران نتوانسته است شرایط مساعدی را برای دریافت حقوق بازنشستگی فراهم کند و از هر ده روزنامه نگار الجزایری نه نفر شانسی برای دریافت حقوق بازنشستگی ندارند. شصت و چهار درصد زنان روزنامه نگار در این کشور نیز نبود امکان ترقی را مهمترین تبعیض علیه زنان روزنامه نگار دانسته اند.

● وضعیت ایران

وضعیت ایران در این پژوهش فاصله چندانی با سایر گزینه ها ندارد و بسیاری از این مشکلات امروز بسیار جدی تر از زمان انجام پژوهش، حدود دوسال قبل، وجود دارند و ماهیت این حرفه را تهدید می کنند. از هر ده روزنامه نگار ایرانی سه نفر هنوز عضو انجمن روزنامه نگاران ایران نیستند و این در حالی است که عدم جدیت روزنامه نگاران ایرانی برای حمایت و بهره مندی از مزایای حرفه ای و شغلی نهاد صنفی قدرتمند سبب شده است در سال های اخیر این انجمن با ساختار بوروکراتیک دولتی دچار مشکل شود، سه چهارم روزنامه نگاران نیز معتقدند نبود نماینده کارگران در فضای کاری سبب شده است تا در بسیاری از موارد حقوق کارگران تضییع شود. در زمان انجام پژوهش متوسط حقوق و دستمزد برای مردان ۳۰۰ و زنان روزنامه نگار ۲۰۰ دلار بود که در حال حاضر کمی از این مبلغ بیشتر است اما تاخیرهای فراوان در پرداخت و همچنین فاصله آن با حداقل میزان درآمد برای گذارن زندگی سبب ایجاد مشکلات فراوان برای روزنامه نگاران شده است. سه چهارم پاسخگویان این پژوهش نیز گفته اند که بازنشستگی ندارند و تنها ۲۲ درصد روزنامه نگاران در ایران این شانس را دارند که بعد از دوره زمانی مشخصی بازنشته شوند؛ که این تعداد نیز عموما به روزنامه ها و نهادهای خبری دولتی و نیمه دولتی وابسته هستند. نیمی از زنان روزنامه نگار نیز گفته اند به دلیل موانع فرهنگی و اجتماعی امکان ترقی را همانند همکاران مرد خود ندارند.

فدراسیون بین المللی به اتحادیه های روزنامه نگاری توصیه کرده است که تلاش و فشار خود را بر کاهش ساعت کار و قطعی شدن شرایط بازنشستگی قرار دهند و مسائلی مثل بهداشت و ایمنی در حوزه های کاری روزنامه نگاران را برجسته کند.

● مشکلات پیش رو

در مجموع می توان گفت روندهایی نگران کننده درباره آینده حرفه روزنامه نگاری وجود دارد. نخست اینکه بخش اعظم روزنامه نگاران بر این باورند که میانگین نرخ پرداخت به روزنامه نگاران در پنج سال گذشته کاهش یافته است. دوم اینکه چون مالکان رسانه ها به دنبال کاهش بودجه خبری هستند به دنبال استخدام کارکنان جوان تر هستند که تجربه و استعداد روزنامه نگاران با تجربه تر را ندارند. در نهایت نیز طبیعت استخدامی روزنامه نگاران نیز به سرعت تغییر یافته است و به طور روزافزونی به سوی قراردادهای غیردائم و غیرمعمول گرایش یافته است. همچنین با توجه به توسعه تکنولوژی نیاز به روزنامه نگاران متخصص و توانمند کاهش یافته است و روزنامه نگاران به روبات های جمع آوری کننده خبر و مطلب از خروجی خبرگزاری های بین المللی و داخلی و همچنین بیانیه های رسمی و کنفرانس های مطبوعاتی تبدیل شده اند. فدراسیون بین المللی روزنامه نگاران بر این باور است که ادامه این روندها طبیعت کار حرفه ای روزنامه نگاران را تهدید می کند زیرا هر روز روزنامه نگاران بیشتری به جای تمرکز بر نوشتن گزارش های آزاد و تحقیقی در موارد خاص، نگران آیده شغلی و موقعیت کاری خود می شوند.

---

منتشرشده در روزنامه اعتماد

اقبال ناخوش/ رادیو تلویزیون خصوصی در ایران

2011-01-03T20:08:00.000+03:30

در ایران به دلایل مختلف همواره دولت حساسیت خاصی نسبت به کنترل وسایل ارتباط جمعی داشته است، این حساسیت به دنبال عملکرد نامناسب و غیرهنجاری تلویزیون دولتی ایران در زمان پهلوی دوم که منجر به ایجاد یک موج هویتی علیه تبلیغات فرهنگی و سیاسی این تلویزیون شد، در سال های ابتدایی انقلاب نیز خود را نشان داد و درنهایت سبب شد قانونگذاران نخستین ایران به دلیل الزاماتی که در کنترل محتوای رسانه ها در راستای اهداف انقلاب اسلامی حس می کردند، رادیو و تلویزیون را با صراحت در قانون اساسی، در کنار صنایع بزرگ، بازرگانی خارجی و چند مورد دیگر در شمار بخش های دولتی در ایران جای دهند. البته در اصل ۴۴ قانون اساسی مالکیت اینها- از جمله رادیو و تلویزیون- «به صورت مالکیت عمومی و دراختیار دولت» توصیف شده است.

● رادیو؛ سیاسی و دولتی
رادیو از بدو تولدش با سیاست قرین بود، امروز بیش از نود سال از فراگیر شدن کارکرد خبری برای رادیو می گذرد و به رغم رقبای جدی هنوز می توان روی رادیو به عنوان رسانه یی موثر حساب کرد. اختراع دستگاه گیرنده رادیو و به دنبال آن تاسیس نخستین ایستگاه های رادیویی در جهان متعلق به شرکت های خصوصی و تجاری است و از این منظر خصوصی سازی های انجام شده در حوزه رسانه های جمعی پس از جنگ جهانی دوم و عزم جهانی برای مقررات زدایی از این حوزه و ورود بخش خصوصی به دنیای پخش ماهواره یی بیش از آنکه حرکتی نو باشد در حقیقت بازگرداندن رادیو و تلویزیون به صاحبان اصلی یعنی بخش خصوصی بوده است.

پخش نخستین رپرتاژ سیاسی از رادیو به سال ۱۹۲۰ بازمی گردد که یک رادیو در «پیتسبرگ» ایالات متحده، تبلیغی برای کاندیدای جمهوری خواهان پخش کرد و سرآغازی شد بر پیوند میان رادیو و سیاست؛ پیوندی که در سال های بعد در ایالات متحده گسترش یافت و در انتخابات ۱۹۲۸ بخش مهمی از هزینه های تبلیغاتی دو حزب دموکرات و جمهوری خواه صرف پرداخت به ایستگاه های رادیویی شد.

نظام اقتصادی حاکم بر رادیو از بدو پیدایی تاکنون مراحل مختلفی را طی کرده است. حسین افخمی استاد دانشگاه علامه طباطبایی درباره این نظام می گوید؛«یک نگاه این بود که رادیو همچون مطبوعات آگهی تجاری بگیرد، نگاه دیگر این بود که هزینه های آن را دولت بدهد. این نگاه دوم به انقلاب روسیه بازمی گردد. لنین معتقد بود رادیو نقش مهمی دارد و آن را روزنامه بدون کاغذ می نامید. شق سوم نظام حاکم بر رادیو با تولد بی بی سی شکل گرفت. بی بی سی در ابتدا به صورت شرکت تاسیس شد اما به یک بنگاه عمومی تبدیل شد. در این الگو رسانه آگهی نمی گیرد و از دولت هم دستور نمی گیرد، بلکه با توجه به ساختار پارلمانتاریستی و حزبی موجود، تحت تاثیر قدرت مجلس و همچنین سندیکاهای حرفه یی روزنامه نگاری است که در آن سندیکا در تعیین دبیران رسانه موثر است.»

مرزبندی این نگاه ها در مذاکرات مجلس بررسی قانون اساسی ایران نیز واضح و مشخص است. در یکی از جلسات و هنگام تصمیم گیری درباره وضعیت رادیو و تلویزیون ایران در نظام سیاسی جدید، هنگام بررسی اصل ۴۴ قانون اساسی، گفت وگوی جالبی میان سه تن از اعضای مجلس شکل می گیرد؛
«غفوری؛ گو اینکه این طرح مستقلی است، این مساله رسانه های گروهی در نظام جدید را، نباید در اختیار دولت بگذارید. اگر این مطلب را حذف کنید شاید یکی دو رای اضافه بیاورد که ملت بتوانند خودشان رادیو و تلویزیون مستقل داشته باشند.
نایب رئیس غشهید بهشتیف؛ شما آقای دکتر کم توجهی نفرمایید، رادیو و تلویزیون که یک چیز ساده نیست، بنابراین وقتی می خواهند درستش کنند... (غفوری؛ راهش را باز بگذارید.) این می شود مثل دستگاه های تبلیغاتی کشورهای سرمایه داری که فقط با پول آگهی ها و تبلیغات تجارت معرفی و اداره می شود. حالا شما چه پیشنهادی دارید مگر این کار میسر است؟
مکارم شیرازی؛ بین مدیریت و سرمایه گذاری فرق است، سرمایه گذاری را دولت انجام می دهد اما مدیریتش ممکن است زیر نظر مجلس شورای ملی باشد.»
(صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی، صفحه ۱۵۵۰، ناشر؛ اداره کل روابط عمومی و امور فرهنگی مجلس شورای اسلامی).

تاریخچه مقررات در مورد استفاده از رادیو در ایران به سال ۱۳۰۷ بازمی گردد. در این سال در حالی که هنوز واژه معادلی برای رادیو در ایران وجود نداشت و در متون رسمی از آن به عنوان «دستگاه بی سیم اخذ صوت» یا «رادیو کنسرت» یاد می شد قانونی وضع شد که بر مبنای آن استفاده از این دستگاه و نصب آنتن آن می بایست با کسب مجوز از نظمیه تهران باشد. دلیل این ترس از رادیو را حسین افخمی این گونه توضیح می دهد؛ «نگاه به رادیو از این مساله نشأت می گیرد که این رسانه تا چه حد در انتقال قدرت به توده های مردم و سست کردن پایه های قدرت دولت مرکزی نقش دارد؟ ایران حدوداً هفتاد یا هشتادمین کشوری است که رادیو در آن فعال می شود. به هر حال رادیو به دلیل سرعت انتقال اطلاعات و همچنین هیجانی که از طریق صوت ایجاد می کرد در آن دوران اهمیت خاصی داشت. تا جایی که در آلمان نازی برای گوش کردن به رادیوی بیگانه مجازات مرگ اعمال می شد.»
این نگاه به رادیو به عصری بازمی گردد که نظریه پردازان ارتباطات تاثیر نامحدودی برای رسانه ها قائل بودند. گوبلز وزیر تبلیغات آلمان نازی از رادیو به عنوان ابزاری مهم و اثرگذار بهره می برد و البته معتقد بود برای افزایش اثربخشی این رسانه باید تبلیغات آن با فضای رعب در جامعه همراه باشد. نظریه تاثیر نامحدود از تحقیقاتی در ایالات متحده آغاز شد و اواسط دهه ۱۹۴۰ با تحقیقات جدیدی در ارتش امریکا بر روی سربازان این کشور به مرور مخالفانی در محافل آکادمیک پیدا کرد و رو به زوال رفت. تغییر نگاه به رسانه ها و ظهور نظریه های متفاوتی درباره میزان و نحوه اثرگذاری آنها و همچنین بهبود تکنولوژیک رادیو، به مرور نگاه به این رسانه را تغییر داد.

رادیو به عنوان رسانه یی که مخاطب را سرگرم می کند (پخش موسیقی و آواز) و اطلاع رسانی می کند (پخش اخبار و نطق های سیاسی) به مرور وارد دنیای رسانه های مخاطب محور شد و حضور مردم و «شنوندگان» در آن جایگاه مهمتری یافت. همچنین از اواسط قرن نوزدهم رادیوهای اجتماعی به گروه های مختلفی از مردم در قالب نهادهای مدنی یا سیاسی اجازه خودنمایی داد و از سوی دیگر ایستگاه های رادیویی با ترتیب دادن برنامه های گفت وگوی رادیویی بیشتر، استودیوهای خود را با صدای مردم گرم کردند.
این روند در ایران شکل متفاوتی به خود گرفت و به دلیل تداوم یافتن کنترل رادیو توسط دولت ها، هرگز جایی برای رادیوهای اجتماعی در ایران باز نشد و تنها به پخش گزینش شده برخی بازخوردهای مخاطبان در مورد برنامه های رادیو، اکتفا شده است.

● تلویزیون و آغازی خوش
تلویزیون در ایران از رادیو خوش اقبالتر تر بود. «ثابت پاسال» سرمایه دار ایرانی در سفر شاه به ایالات متحده در سال ۱۳۳۴ از فرصت به وجود آمده نهایت استفاده را برد و پیشنهاد تاسیس یک شبکه تلویزیون خصوصی با سرمایه شخصی در ایران را ارائه کرد. پاسال مالک کارخانه پپسی کولا در ایران بود و نوشابه تولیدی شرکت او به دلیل انتسابش به بهائیت از سوی مراجع مذهبی حرام اعلام شده بود. به هر حال ثابت پاسال با استفاده از نفوذ خود در میان حاکمان ایران، توانست برای اولین بار در ایران یک رسانه نو را به صورت خصوصی راه اندازی کند. آغاز به کار ابتدایی «تلویزیون ایران» در ساعت ۵ بعدازظهر مهرماه ۱۳۳۷ بود. نخستین فرستنده این تلویزیون نیز با قدرت تنها ۳ کیلووات توان ارسال امواج تا شعاع ۱۷۰ کیلومتری تهران را داشت. در این تاریخ ۶۶ کشور جهان تلویزیون داشتند و حدود ۲۲ سال از اختراع این فناوری توسط «جان بیرد» اسکاتلندی می گذشت. در منطقه خاورمیانه نیز ایران پس از عراق دومین کشور صاحب تلویزیون بود. پاسال که از جمله ثروتمندترین ایرانیان دوره خود بود، همزمان با تاسیس این شبکه تلویزیونی انحصار کامل گیرنده های تلویزیونی «آرسی آی» امریکا را نیز در اختیار گرفت و فروشگاهی در خیابان تخت جمشید تهران (بعدها خیابان طالقانی) دایر کرد. تلویزیون ایران در ابتدا روزی سه ساعت برنامه داشت و با سیستم ۵۲۵ خطی کار می کرد. «تلویزیون ایران» به دنبال جنگ رسانه یی ایران و عراق و سیطره تلویزیون بصره به منطقه با حمایت های مالی دولت از ثابت پاسال توسط وی در آبادان تاسیس شد. پاسال پیش تر نیز برای تاسیس «تلویزیون ایران» از سوی مجلس پنج سال از پرداخت هر گونه مالیات معاف شده بود. تلویزیون آبادان به زبان عربی نیز برنامه پخش می کرد و به همین دلیل از رقیبش در بصره که زبان فارسی را پوشش نمی داد، پیش افتاد.

دیگر تلویزیونی که در ایران فعالیت خود را جدای از دولت آغاز کرد تلویزیون ارتش ایالات متحده بود که یک فرستنده یک کیلوواتی داشت. برنامه های این تلویزیون توسط هواپیما های ارتش امریکا به ایران حمل و پخش می شد.
هشت سال بعد از آغاز به کار نخستین تلویزیون خصوصی در ایران و در حالی که بنا به آمار گمرک کشور ۸۵ هزار دستگاه فرستنده در سال ۱۳۴۴ وارد کشور شده بود (سه برابر نه سال پیش از آن)، دولت به این نتیجه رسید که از ظرفیت تلویزیون بهره بیشتری ببرد. در آبان سال ۱۳۴۵ فرستنده تلویزیون دولتی به نام «تلویزیون ملی ایران» به راه افتاد. این تلویزیون از رقیب خصوصی خود به روزتر بود و در سیستم ۶۲۵ خطی پخش می شد. البته فعالیت جدی و نهایی این تلویزیون از نوروز ۱۳۴۶ آغاز شد. تلویزیونی که هفتاد درصد برنامه های نخستین پخش آن به زندگی شاه اختصاص یافته بود. با شکل گیری «سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران» اداره رادیو نیز به این مجموعه واگذار شد.

پس از چندی دولت، تلویزیون ایران را از ثابت پاسال خریداری کرد و با پیوستن تلویزیون ایران به تلویزیون ملی، پخش دو برنامه تلویزیونی از دو کانال مختلف ادامه یافت. برنامه های جاری تلویزیون ملی «برنامه اول» نام گرفت و برنامه هایی که از تلویزیون ایران سابق پخش می شد، «برنامه دوم» نامیده شد. برنامه دوم با برد کمتر و محتوایی به ظاهر پخته تر، رو به سوی اقلیت هایی چون روشنفکران و دانشجویان داشت و تماشاگران برنامه اول را اکثریت مردم تشکیل می دادند. پس از انقلاب اسلامی نیز با توجه به جاری بودن این نگاه که از ظرفیت مجموعه رادیو و تلویزیون باید برای راهنمایی و هدایت مردم استفاده شود و نه ابزاری برای پخش آگهی و سرگرمی، پخش تلویزیونی در انحصار دولت باقی ماند و این انحصار جزئی از قانون اساسی ایران شد، در حالی که تا پیش از آن مصوبات مجلس جایگاه و نحوه مالکیت تلویزیون را مشخص می کرد. با این داستان تلویزیون خصوصی در ایران با وجود آغازی خوش با اقبالی ناخوش روبه رو شد.

● اصل ۴۴ و رسانه ها
این روزها چالش های مربوط به خصوصی سازی و اجرایی شدن اصل ۴۴ قانون اساسی مساله اصلی دولتمردان ایرانی شده است. اما نکته اینجاست که در ابلاغیه سیاست های اجرایی اصل ۴۴ مساله رسانه ها و به طور اعم مساله ارتباطات و اثر آن بر توسعه، نادیده گرفته شده است. «علی دارابی» معاون امور مجلس صدا وسیما در مصاحبه یی با ایسنا در این باره گفت که رادیو و تلویزیون ایران شامل این اصل نمی شوند و همچنان در دستان دولت باقی می ماند. حسین افخمی، استاد گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، به مساله اصل ۴۴ و رسانه ها از منظری دیگر نگاه می کند. او ضعف احزاب را نخستین مانع شکل گیری رسانه های غیر دولتی موفق در ایران می داند و می گوید؛ «صرف اینکه یک رسانه تجاری شروع به فعالیت کند که موسیقی پخش کند و آگهی بگیرد، دردی از ما دوا نمی کند. یکی از کارکردهای رسانه نظارت بر قدرت است و تنها با وجود یک ساختار حزبی منسجم که احزاب مختلف در بخش های مختلف حاکمیتی حضور دارند می توان امید داشت رسانه ها بتوانند نقش نظارتی را ایفا کنند.»
مدل مالکیت رسانه ها در غرب چهار روند کلی را طی کرده است؛ مطبوعات دولتی، مطبوعات حزبی، مطبوعات تجاری و در نهایت مطبوعات با مالکیت عمومی. افخمی یکی از آسیب های رسانه های ایران را همین می داند که هرگز دوران مطبوعات حزبی و پس از آن تجاری را به درستی تجربه نکرده اند؛ «بعد از پیروزی انقلاب آگهی های تجاری از تلویزیون حذف شد، با پایان جنگ فضا تغییر کرد و این تلقی پیش آمد که با درآمد ناشی از آگهی ها می توان چند شبکه دیگر را اداره کرد و به همین ترتیب رادیو و تلویزیون دولتی ما کارکرد تجاری پیدا می کند.»

افخمی مانع دوم رادیوی خصوصی در ایران را ترس حرفه یی از نظر مدیریت این مجموعه می داند؛ «با توجه به عدم ثبات نشریات چاپی در ایران، به سختی سرمایه گذاری یافت می شود که حاضر شود چنین ریسک سرمایه یی را بپذیرد. از سوی دیگر اکنون چیزی حدود هشتاد درصد صنایع در اختیار دولت است و درآمد رسانه های خصوصی هم از نیازمندی ها و آگهی های محصولات و خدمات است که شامل بانک ها، بیمه ها و صنایع است. نیازمندی ها مخصوص نشریات چاپی است و از این میان سهم رادیو و تلویزیون آگهی های تولیدی است که با توجه به انحصار نسبی دولت در صنعت، رسانه های خصوصی از بیم قطع آگهی ها از رسانه های دولتی محافظه کارتر می شوند و کارکرد مورد نظر ما را نمی یابند.»

مساله دیگر ایجاد رادیو و تلویزیون خصوصی در ایران موانع صنفی و آموزشی است. از یک سو در ایران سندیکای حرفه یی روزنامه نگاری نداریم که بتواند از رسانه های خصوصی در برابر گروه های فشار دولتی و غیر دولتی دفاع کند و از سوی دیگر آموزش در حوزه رادیو و تلویزیون محدود به یک دانشکده دولتی است و آموزش دولتی برای رسانه ها، نیازهای ما را تامین نمی کند. با توجه به اثر رسانه ها بر توسعه ملی، تا اصل ۴۴ تکلیف رسانه ها را روشن نکند خصوصی سازی نمی تواند موفق باشد، زیرا باید تکلیف رسانه ها در این میان روشن شود.

افخمی سخنان خود را با تاکید بر نقش احزاب پایان داد. او می گوید تا احزاب در ساختار سیاسی مورد توجه قرار نگیرند و تا رادیو و تلویزیون به احزاب سهمی ندهد، احزاب اقلیت نه می توانند نقش دیده بانی خود را ایفا کنند و نه در صورت آغاز خصوصی سازی در این حوزه توان اداره مطلوب آن را دارند.

---

منتشر شده در روزنامه اعتماد

تصویر رسانه‌ای افغان‌ها در ایران و جهان

2011-01-01T15:31:00.000+03:30

شاید شما هم این توصیف آرمانی از رسانه ها را شنیده باشید که «رسانه‌ها همچون آیینه ای بازتاب واقعیت هستند»؛ امروزه محافل آکادمیک و اصحاب تحریریه روزنامه ها بیش از هر زمان دیگری چنین توصیفی از موقعیت کنونی رسانه ها را نادرست و دور از واقعیت می دانند. مفاهیمی نظیر انگاره سازی، چارچوب بندی و در نهایت بازنمایی (که سوژه اصلی این گزارش است) در متون علمی و بحث های نظری و عملی رسانه ها رشد کرده اند به خصوص با فراگیرشدن پخش سراسری شبکه های ماهواره ای و روزنامه هایی که هم به کمک اینترنت و هم به کمک توسعه زیرساخت فناوری چاپ و توزیع، مخاطبانی از سراسردنیا را پیش روی خود می بینند، بیش از هر زمان دیگری این اتفاق نظر وجود داردکه واقعیت یک چیز است و ساخت رسانه از واقعیت چیز دیگری است. یکی از مهم ترین راهبردهای سیاست بازنمایی در رسانه ها کلیشه سازی است. کلیشه گروه اجتماعی مورد نظر را تا حد یک یا چند ویژگی ساده تقلیل می دهد و قضاوت را در مورد آن ها آسان می کند و این قضاوت آسان معمولاً مورد استقبال عامه مردم واقع می شود. رسانه ها برای ساخت این کلیشه ها از راه های گوناگونی استفاده می کنند.

نخستین رویکرد رسانه ها در کلیشه سازی ارائه تصویری غلط از گروه مورد نظر است. این تصویر غلط به دو شیوه ارائه می شود. نخست اینکه گروه مورد نظر نادیده گرفته می شود. مثلاً یکی از مسائل پیش روی رسانه های آمریکا در ابتدای قرن 19 این بود که اسپانیایی زبان ها و مهاجرانی که از آمریکای لاتین برای زندگی به ایالات متحده آمده بودند راهی به رسانه های جریان اصلی نداشتند و به قول «هکتور توبار» روزنامه نگاری با اصلیت گواتمالایی که سال ها برای لس آنجلس تایمز قلم زده است، این مهاجران با وجود اینکه شهروندان قانونی ایالات متحده نیز بودند مورد توجه روزنامه ها قرار نمی گرفتند حتی خود نیز با پذیرش این نگاه از دایره مخاطبان روزنامه کنار رفته بودند. شیوه دومی که برای ساخت تصویر غلط به کار گرفته می شود پررنگ کردن حضور گروه مورد نظر در عرصه ای خاص است. مثلاً زمانی که از جرم و جنایت سخن به میان می آید، رسانه های ایالات متحده پیکان حملات خود را به سوی جوانان رنگین پوست و مهاجران جنوبی نشانه می روند. این تاکید رسانه ها بر مهاجران در کنار اظهارنظر پلیس و مقامات قضایی برای برخورد جدی تر و محکومیت های سنگین تر برای برخورد با عوامل این ناامنی های اجتماعی سبب می شود که قدرت و نظارت پلیس در مناطقی که جوانان مهاجر زندگی می کنند بیشتر شده و بدون توجه به نابرابری های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی زمینه ساز برخی ناهنجاری ها و درگیری میان پلیس و این جوانان شده و در نهایت به افزایش ناامنی در مناطق مهاجرنشین منجر شود؛ به این گونه پیش بینی مورد نظر رسانه ها نیز برآورده شده است. دومین رویکرد رسانه ها در کلیشه سازی نمایش محدود و ثابت و پایدار رفتار گروهی خاص است. مثلاً جوانان سیاه پوست در نمایش های تلویزیونی اغلب به عنوان خلافکار و ولگرد نشان داده می شوند. هکتورکوبار که زمانی تنها روزنامه نگار مهاجر در روزنامه لس آنجلس تایمز بوده است، می گوید روزنامه های آمریکایی برای پوشش خبری مربوط به مهاجران اغلب بر تعارض های فرهنگی و «دیگری» بودن آن ها تاکید می کنند و به عمیق تر شدن فاصله میان «خودی ها» و «غیرخودی ها»یی که ساخته رسانه ها هستند، کمک می کنند.

افغان ها سوژه بازنمایی

روی کار آمدن طالبان و حادثه یازدهم سپتامبر دست به دست هم دادند تا افغانستان از سوی نیروهای ائتلاف بین المللی با محوریت ایالات متحده مورد تهاجم قرارگیرد. حمله به افغانستان و متعاقب آن سقوط حکومت طالبان زمینه سازی بازنمایی هایی متعددی از واقعیت اجتماعی موجود در افغانستان در رسانه های بین المللی شد. پوشش خاص افغان ها در فیلم های سینمایی و بازی های کامپیوتری به نماد و نشانه ای از تروریسم و بنیادگرایی در غرب تبدیل شده است حتی منجر به ایجاد فاصله ای اجتماعی میان افغان هایی که با لباس سنتی خود تردد می کنند و جوامع میزبان آنها شده است. از سوی دیگر هزینه جنگ در افغانستان باید به گونه ای به کمک بازنمایی‌های رسانه‌ای و تحت تاثیر خواست اصحاب قدرت به عنوان مهم ترین منبع بازنمایی رسانه ها توجیه می شد. این نگاه به افغانستان قبل و بعد از طالبان در پژوهشی روی بازنمایی تصویر زنان افغان در عکس های ارسالی خبرگزاری آسوشیتدپرس مورد بررسی قرار گرفته است که نتایج آن درس های جالبی را در مورد بازنمایی به ما می آموزد.

این پژوهش در گازت بین المللی ارتباطات در سال 2004 درج شده است. در حالی که قبل و بعد از سقوط طالبان اوضاع عمومی زنان افغان تغییر چندانی نکرده است، چون باور عمومی در جوامع غربی بر این بوده است که افغان ها و به طورخاص زنان افغان پس از سقوط طالبان باید با «آزادی» بیشتری روبه رو شوند و احتمالاً پوشیه های خود را از صورت بردارند، توجه به خروجی این خبرگزاری معتبر بین المللی با توجه به فاکتورهای متعددی دچار تغییر شده اند. در تصاویر انتخاب شده از میان تصاویر خروجی این خبرگزاری زنان پس از سقوط طالبان فعال تر، تعاملی تر و از نظر اجتماعی فعال تر تصویر شده اند. به زبانی دیگر تصاویری که از زنان افغان پس از سقوط طالبان انتخاب شده است، تغییرات مهمی به لحاظ استفاده از چارچوب های بصری با توجه به مواردی چون زاویه دوربین، فوکوس، فاصله اجتماعی و نقش زنان نشان می دهد. برای مثال در دوره پس از سقوط طالبان تصاویر بیشتری از زنان در محیط های اجتماعی و کاری و بدون پوشش سنتی زنان افغان از خروجی خبرگزاری انتخاب و در روزنامه های غربی منتشر شده است.

به دلایل فرهنگی و سنتی بسیاری از زنان افغان تمایلی به برداشتن پوشیه و تغییر در پوشش خود حتی پس از سقوط طالبان نداشتند و تنها اندکی از آن ها چنین تغییری را پذیرفتند. برای این تغییر در چارچوب بصری عکس‌های انتخاب شده از افغانستان می توان دو دلیل یافت، نخست اینکه به هرحال پس از سقوط طالبان دسترسی بیشتر به چنین فضاهایی وجود داشته و دوم اینکه دبیران مطبوعات سعی داشتند با زیرکی تصاویر بیشتری را از آزادی به دست آمده برای زنان افغان به تصویر بکشند تا حمایت عمومی را برای آنچه سیاستمداران غربی «جنگ علیه تروریسم» نامیدند، برانگیزانند.
در حالی که معدود عکس های خبرگزاری آسوشیتدپرس از زنان افغان بدون پوشیه و یا در محیط های اجتماعی در بسیاری از روزنامه های غربی چاپ شد اما پژوهش ها نشان می دهد این نوع از تصاویر تنها یک درصد تصاویر خروجی این خبرگزاری از افغانستان را تشکیل می دهند. این نوع انتخاب دبیران روزنامه ها به خوبی نشان می دهد فاصله میان واقعیت اجتماعی موجود در افغانستان و بازنمایی رسانه ها از آن تا چه اندازه بوده است. گافمن، پژوهش گر و اندیشمند ارتباطی که نظریه تحلیل چارچوب را مطرح کرد بر این باور است اگرچه این تصاویر از جنس زن و مرد رفتار واقعی زنان و مردان را نشان نمی دهد اما اینها درک مردم از رفتار زنان و مردان را بازنمایی می کنند و در نهایت تصویر مورد نظر رسانه های غربی از یک افغانستان بدون طالبان را شکل می دهد. انتخاب تصاویری مشابه از خروجی این خبرگزاری از سوی دبیران روزنامه های مختلف غربی بار دیگر بحث های انتقادی در مورد دروازه بانی خبر در رسانه های غربی را که کاملاً متاثر از گفتمان استعماری غرب نسبت به شرق است و در انتخاب تصاویر از کشورهای شرقی به خصوص کشورهای اسلامی مورد استفاده قرار می گیرد، نشان می دهد.

بازنمایی افغان ها در ایران

داستان بازنمایی افغان ها در روزنامه های ایران که ادامه گزارش درباره آن است به بازدید سال گذشته 11 تن از روزنامه نگاران برجسته افغان از ایران بازمی گردد. این روزنامه نگاران به عنوان میهمان انجمن صنفی روزنامه نگاران ایران با تنی چند از چهره های فرهنگی و سیاسی از تحریریه چند روزنامه سراسری بازدید کردند. در یکی از این بازدید ها دبیر گروه حوادث یکی از روزنامه های پرتیراژ که از قضا صفحه حوادث پرسروصدایی هم داشتند در گزارشی درباره اخبار حوادث ایران به میهمانان افغان می گوید 70 درصد جرم و جنایت ها در ایران توسط افغان‌ها انجام می شود، مساله ای که سبب رنجش خاطر بسیار میهمانان می شود و نخستین پرسشی که به ذهن می آید این است که مگر دو میلیون افغانی که اکثراً برای پس اندازی متناسب به سخت ترین کارها تن می دهند چگونه می توانند در یک اکثریت هفتادمیلیونی 70 درصد جرائم را مرتکب شوند و اگر اینگونه است چرا زندان های ایران پر از افغان های مجرم نیست؟ «بصیر هلمندی» یکی از روزنامه نگاران افغان در تبیین شرایط افغان ها در ایران در سایت کابل پرس می گوید رسانه های ایران نقش مهمی در برجسته شدن جرائم مربوط به افعان ها در میان مردم و شکل گیری تصویر یک قاتل، بچه دزد و سارق کمک کردند. در تبیین بیشتر این مساله دکترحسینعلی افخمی استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به اینکه «کلیشه سازی» به عنوان یک مفهوم در علوم اجتماعی سابقه ای دیرینه دارد، می گوید: «در این دیدگاه این باور وجود دارد که وسایل ارتباط جمعی قالب هایی برای بیان برخی مفاهیم مشخص دارند. پرداختن به این کلیشه رسانه ای به این صورت که یک مفهوم به یک کل تعمیم داده شود، معمولاً برای خبرنگار و مخاطب راحت تر است.»

دکتر افخمی اشاره می کند کلیشه ها مثبت و منفی هستند مثلاً این کلیشه وجود دارد که آلمانی ها انسان های وقت شناسی هستند. در مقابل کلیشه هایی منفی هم هستند مثل این باور که مغول ها انسان های بی رحمی هستند یا یک قومیت و نژاد ویژگی منفی خاصی را دارد. افخمی تاکید می کند این کلیشه ها در کاریکاتورهای مطبوعاتی بسیار به کار می آیند. اشاره فوق به کاریکاتور را می توان به طرح جلد اخیر مجله آمریکایی نیویورکر نسبت داد که در آن برای تخریب چهره اوباما میان رای دهندگان عوام آمریکایی او را در لباس اعراب مسلمان و همسرش را در پوشش شبه نظامی نشان می داد در حالی که تصویری از بن لادن نیز بر دیوار اتاق قرارداشت. اینگونه بهره برداری از کلیشه های موجود در روزنامه های آمریکایی تائید این نکته است که کلیشه مسیر را برای فهم مطلب کوتاه می کند و این خطری است که افخمی درباره آن هشدار می دهد و می گوید روزنامه نگاران باید دقت کنند کمتر اسیر این کلیشه ها شوند.

استاد دانشگاه علامه طباطبایی درباره بازنمایی می گوید: «در بازنمایی این باور وجود دارد که واقعیت نسبی است و روزنامه نگار هرگز نمی تواند واقعیتی را عیناً منعکس کند و تنها بخشی از واقعیت را که می بیند، منعکس می‌کند به همین دلیل به طور نسبی می‌توان گفت روزنامه‌نگاری عینی‌گراتر است یا کلیشه‌ای‌تر.» وی همچنین با اشاره به اینکه از فتح هندوستان در چهارصد سال قبل دیگر ایران از قالب یک حکومت با نژادهای متنوع درآمده است و با مشکلاتی که کشورهای استعماری متاخر و یا کشورهای چند نژادی مثل ایالات متحده با آن روبه رو هستند کمتر مواجه است، درباره مهاجران به ایران و پوشش خبری آن ها به سابقه حضور آنها در ایران اشاره می‌کند و می‌گوید: «در دهه 50 فیلیپینی‌ها، کره‌ای‌ها و تعدادی هم از افغان ها برای کار وارد ایران می شوند. به علت درآمد نفتی و کمبود نیروی کار این نیروهای خارجی جذب شدند. به همین دلیل در این دوران با مهاجران خارجی در بازار ایران روبه رو هستیم و این کلیشه ها شکل گرفت. مناسبات آن موقع دیپلماتیک دولت سبب می شد که به برخی از کلیشه ها در مورد افغان ها در ایران دامن می زد. تجزیه و تحلیل محتوای مطبوعات آن دوران اولین رگه های این تصویرسازی را مشخص می کند». دکتر افخمی ریشه بازنمایی را در قدرت می داند: «به طور کلی از منظر کسانی چون گرامشی کار رسانه بازنمایی قدرت و ایدئولوژی حاکم است. بخش دیگر کار کلیشه نیز بعد حرفه ای دارد. روزنامه نگار گاه برای اینکه راه کوتاه تری برود و مخاطب بیشتری به دست آورد به سراغ کلیشه ها می رود. در کشورهایی که روزنامه نگاری عامه پسند و کیفی به طور مشخص از هم جدا هستند، شاهد این هستیم که روزنامه های عامه پسند صرفاً برای جلب توجه مخاطب به کلیشه ها دامن می زنند و برای راحت تر کردن کار خود و آسان کردن قضاوت مردم به سراغ استفاده از کلیشه ها می روند.»

به عقیده افخمی در مورد افغانستان چند دلیل تاریخی برای ساخته شدن و دامن زدن به کلیشه های منفی وجود دارد: «یکی سقوط سلسله صفویه توسط افغان ها و دوره حکومت آنها بر ایران است، دومین مساله جدایی افغانستان از ایران است که چالش های خاص خود را داشت و سومین مساله قطع آب رودخانه هیرمند در دهه 50 است که دولت وقت را به چالش با افغان های مهاجر در ایران کشاند و به برخی بازنمایی ها و کلیشه ها در روزنامه ها انجامید.» افخمی به این نکته هم تاکید می کند که در مقابل این کلیشه های منفی کمتر به کلیشه‌های مثبت درباره افغان ها پرداخته شده است: «در شش ماه اول جنگ نیروهای داوطلب افغان در جبهه‌های جنگ عراق و ایران حضور داشتند اما ما ذکری از آنها نمی‌بینیم. درصد بالایی از فعالیت های سخت و دشوار مانند کارهای ساختمانی و حفر چاه و نظیر اینها توسط افغان ها انجام می شود اما درعین حال مورد تحقیر نیز قرار می‌گیرند مثلاً چند سال قبل یکی از روزنامه ها تیتری زد با این مضمون که برای نجات دونفر کارگر افغان یکی از ماموران آتش نشانی جان داد یعنی اینطور وانمود می شود که ارزش یک نفر مامور آتش نشان ایرانی از دو نفر کارگر افغان که بر اثر بی احتیاطی کارفرما و ناشی‌گری مامور آتش‌ نشانی کشته شدند، بیشتر است در حالی که مساله مرگ انسان به هر حال مساله مهمی است همچنین در مورد جرائم افغان ها نیز بزرگنمایی می شود و اگر جرم مشابهی توسط یک ایرانی و یک افغان انجام شود به احتمال زیاد مورد دوم تیتر اول صفحات حوادث را به خود اختصاص می دهد».

در نظامنامه های اخلاقی این تاکید وجود دارد که یکی از وظایف روزنامه نگار کاهش آسیب است. از این منظر بازنمایی افغان ها در رسانه های ایران به کمک کلیشه های منفی آنها نظیر تجربه غرب درباره مهاجران تنها به بی اعتمادی میان مردم و مهاجران دامن می زند که این بی اعتمادی به صورت بالقوه می تواند امکان تعارض را افزایش دهد و این رویکرد بر خلاف اصول اخلاقی حرفه روزنامه نگاری است. دکتر افخمی در این باره تاکید می کند از نظر حرفه ای خبرنگار حق ندارد قومیت و ملیت مجرم و حتی محله و شهر او را در خبر اعلام کند زیرا کلیشه‌ای در ذهن ها درباره بقیه افراد هم محلی و همشهری او شکل می گیرد.

---

اين نوشتار پيش‌تر در روزنامه سرمايه منتشر شده بود.

مرگ تدریجی یک رویا؛ درباره عینی گرایی در روزنامه‌نگاری

2010-12-29T15:12:00.003+03:30

سیاه‌نمایی واژه متداولی در ادبیات سیاسی ایران شده است. رسانه‌ها و چهره‌های سرشناس سیاسی رقیب معمولا متهم‌های اصلی سیاه‌نمایی هستند. آنها از سوی رقبا متهم می‌شوند که در قضاوت، نیمه خالی لیوان را دیده‌اند. متهم می‌شوند که خدمات را نادیده گرفته‌اند و از سر ناآگاهی و یا عامدانه، به دروغ درباره عملکرد رقیبشان داستان‌سرایی کرده‌اند و یا تخلفی کوچک را بزرگ جلوه داده‌اند. سینماگران هم معمولا در میان متهمان سیاه‌نمایی قرار دارند. آنها که متهم می‌شوند «جشنواره‌ای» فیلم می‌سازند و تصویر خوبی از ایران ارائه نمی‌دهند. همه اینها به کنار، رسانه‌ها متهمان اصلی سیاه‌نمایی هستند. متهمند که نقد منصفانه را کنار گذاشته‌اند و عیار را از آن ستاده‌اند و از همه چیز می‌گویند الّا واقعیت‌های مربوط به عملکرد سیاست‌گذاران سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی.

حساسیت ویژه بر روی جایگاه رسانه‌ها به خوبی نشان می‌دهد که همگان بر اهمیت آنچه که در رسانه‌ها درج می‌شود، آگاهند. یکی از سندهای مهم برای تحلیل تاریخ معاصر همین برگ‌های مطبوعاتی است که منتشر می‌شوند و به عنوان یک سند در کنار سایر سندهای تاریخی موجود برای قضاوت درباره اکنون استفاده می‌شوند. با همه اینها هرچقدر هم تلاش شود باز سیاه‌نمایی،‌ تا آنجایی که به دروغ‌های عیان آغشته نشود،‌ امری بسیار نسبی است. همین نسبی بودنش باعث می‌شود دامنه آن بسیار گسترده شود و گاه ساده‌ترین نقدها را نیز دربرگیرد. این وضعیت البته مختص ایران هم نیست. در هر گوشه دنیا رسانه‌های منتقد دولت‌ها ممکن است در نوشتن نقد علیه حزب حاکم آنقدر پیش بروند که به یکسره ندیده‌گرفتن نتایج مثبت عملکرد آنها و بیان یکپارچه نتایج منفی عملکرد و یا زیر سئوال بردن اساس منطق موجود برای تصمیم‌های سیاست‌مداران متهم شوند؛ با همه اینها هیچ‌جا این واژه به اندازه‌ای که در ایران شنیده می‌شود، به کار نمی‌رود و باب نیست. برای درک این پدیده و بررسی ابعاد آن باید چند دیدگاه نظری را مرور کنیم. نخست درباره عینی‌گرایی بگوییم كه سالیان درازی است مسئله اول روزنامه‌نگاری در دنیا است و مفهومی مانند سیاه‌نمایی نیز ذیل آن معنی می‌شود و بعد درباره نگاه‌ به رسانه از منظر نظریه‌های متاخر و كنش‌گری اجتماعی و سیاسی كه یكسره رسانه‌ها را ایدئولوژیك می‌داند و در چنین شرایطی سخن گفتن از اطلاع‌رسانی بدون سوگیری را به مزاحی قدیمی شبیه می‌داند.

عینی‌گرایی؛ شیرینی ناتمام
روزنامه‌های قرن ۱۷ و ۱۸ روزنامه‌های «عقیدتی» بودند. در چاپخانه‌های کوچک منتشر می‌شدند و روزنامه‌نگاران در دوره شکل‌گیری نخستین نظام‌های دموکراتیک در غرب، با دفاع از آزادی بیان،‌ نقش رکن چهارم دموکراسی را داشتند. اما با گذشت زمان و تنوع‌بخشی به مخاطبان روزنامه‌ها و افزایش تیراژ آنها، روزنامه‌نگاری از یک جایگاه اندیشه‌ای به یک حرفه رسمی تبدیل شد که می‌باید دارای اصول و قواعد مشخصی باشد. این اصول حرفه‌ای تحت تأثیر نظام لیبرالی بازارمحور بر دنیای رسانه‌ها شکل گرفتند. شکل‌گیری این نظام از سوی دیگر نشأت گرفته از نیروی گریز از مرکزی بود که بر اثر تلاش‌های انجام گرفته برای آزادی مطبوعات از بند دولت‌ها صورت گرفته بود. در همین چارچوب رشد سرمایه‌داری و پیشرفت امکانات فنی راه دور و توسعه فناوری‌هایی که روزنامه‌ها به کمک آنها منتشر می‌شدند در کنار ایجاد امکان توزیع بین‌المللی و سراسری برای اخبار در قالب رسانه‌های فراملیتی و همچنین توسعه نظام اقتصاد رسانه‌ها سبب شد تا این نظام تازه آمده، برای سروسامان دادن به حرفه روزنامه‌نگاری تلاش کند.

در نظام بازار اصل عینیت خبر به یکی از معیارهای مهم در سنجش اخلاق خبرنگاری تبدیل شد. سازمان‌های جدید رسانه‌ای از ابتدای قرن نوزدهم برای تولید مطالب «عینی و بی‌طرفانه» که قابلیت عرضه به طیف گسترده‌تری از مشتریان را داشته باشد، ارزش ویژه‌ای قایل شدند به این ترتیب سوگیری‌ گسترده‌تری که در سازمان‌های خبری در انتخاب و اولویت‌دهی به موضوع‌های خبری وجود دارد، ذیل مسئله‌ دیگری به نام عینی‌گرایی و رعایت بی طرفی قرار گرفت. شکل‌گیری چنین روندی با انتقاد دغدغه‌داران آزادی بیان قرار گرفته است. کندی جونز،‌ یکی از دست‌اندرکاران مطبوعات عامه‌پسند بریتانیا می‌گفت که پیش از این تحول در عرصه مطبوعات، روزنامه‌نگاری یک حرفه آزادی‌گرا بود. اما اکنون به شاخه‌ای از فعالیت‌های تجاری تبدیل شده است.
به هر حال و با وجود انتقادهای مطرح شده در آن مقطع عینی‌گرایی به اصل اول روزنامه‌نگاری در دهه‌های بعدی تبدیل شد. بر اساس همین باور، روزنامه‌نگاری تحقیقی شکل گرفت. روزنامه‌نگاران به عنوان دیده‌بان فعالیت‌های دولت‌ها در سطح ملی و جهانی شناخته شدند و حرفه روزنامه‌نگاری با کنش‌گری سیاسی و اجتماعی پیوند خورد. با همه اینها رویدادهایی که در دهه‌های پایانی قرن بیستم روی دادند، مسیر را تغییر دادند. مثلا در متون نظری رسانه‌ها، از جنگ خلیج فارس به عنوان یکی از نمونه‌هایی نام برده می‌شود که در آن جریان خبری رسانه‌ها به عنوان بخشی از برنامه نظامی نیروهای چندملیتی عمل می‌کردند. آمریکایی‌ها با درس‌گرفتن از امکان اطلاع‌رسانی گشاده‌دستانه‌ای که در جریان جنگ ویتنام به رسانه‌هایشان داده بودند این بار تنها در چارچوب‌های نظامی مشخصی اجازه انتشار اخبار را دادند. به این ترتیب از فشار افکار عمومی و گروه‌های ضدجنگ کاسته می‌شد و رسانه‌ها کمتر می‌توانستند آثار ناخواسته‌ای را بر جریان جنگ بگذارند.

نمونه جنگ خلیج‌ فارس، مشتی است نمونه رویه کلی رسانه‌های بزرگ در جهان. در حال حاضر روزنامه‌نگاران به شدت از اینکه علایق شخصی‌شان در کار رسانه‌ای دخالت دهند منع می‌شوند و خوب در این راه یک مرامنامه اخلاقی سفت و سخت بهترین راه حل برای کنترل آنهاست. مرامنامه‌های اخلاقی موجود بسیار بر وظایف روزنامه‌نگاران تأکید کرده‌اند. اینکه راست بگویند، منابع خبری را چک کنند، منصفانه و متوازن بنویسند و مواردی مانند اینها؛‌ ولی این مرامنامه‌ها کمتر برای سازمان‌های رسانه‌‌ای نسخه‌ پیچیده‌اند. به همین دلیل هم شماری از اندیشمندان رسانه‌ای با کلان‌نگری در باب وظایف اجتماعی رسانه‌ای از لزوم شکل‌گیری یک رویکرد اخلاقی کلان برای رسانه‌ها سخن گفته‌اند: روزنامه‌نگاری صلح. که در حقیقت مجموعه‌ای از توصیه‌های اخلاقی برای رسانه‌های فراملیتی و بزرگ است و از آنها می‌خواهد کمتر بر آتش جنگ‌افروز‌ی‌های جهانی بدمند و ملت‌ها را به جان یکدیگر نیندازند. زشتی جنگ را برای همه بگویند و گزارش‌گری جنگ را به ارایه آمار سربازهای کشته‌شده فرونکاهند. از مردم بگویند و از آنهایی که در نتیجه چنین حوادثی آسیب می‌بینند و معمولا در خروجی رسانه‌های بزرگ غایب هستند. در حقیقت روزنامه‌نگاری صلح از لزوم پرداختن به واقعیت‌های جهان می‌گوید و سعی دارد به گونه‌ای با رویه‌ مقابله کند.

کنش‌گری و رسانه: رهاورد دنیای بعد مدرن
شمار مهمی از تجربه‌های رسانه‌ای معاصر، تجربه‌هایی هستند که از رسانه‌های جریان اصلی فاصله دارند. نخستین نمونه این رسانه‌ها در دهه هفتاد و هشتاد در آمریکای لاتین ظهور یافتند. رسانه‌هایی که برای آنها نام‌های گوناگونی پیشنهادشده است. شهروندی، جایگزین و یا کنش‌گر هر کدام به نوعی بازنمایاننده این مفهوم هستند. معدنچیان بولیویایی به عنوان گروهی به حاشیه رانده شده از نخستین گروه‌هایی بودند که از رادیوهای محلی برای احقاق حقوق خود استفاده کردند. بعد از آنها گروه‌های دیگر خواهان برابری در حوزه‌های فرهنگ، جامعه و سیاست از رسانه‌ها استفاده کردند و به نظم متداول آنها نیز تن ندادند. مخالفان جهانی‌شدن، طرفداران حقوق زنان،‌ اقلیت‌های سیاسی و گروه‌ها مشابه؛ آنها نه تنها کیفیت حرفه‌ای را در درجه اول توجه خود قرار ندادند بلکه اصول اساسی و کلاسیک روزنامه‌نگاری حرفه‌ای را زیر سئوال بردند. آنها به نوعی دنبال کننده اندیشه مدافعان پست مدرنیسم بوده و از پایان عصر روایت‌ها و نظریه‌های کلان سخن می‌گویند. به اعتقاد آنها، ‌اکنون به روایت‌های محلی، موقت، و محدود نیازمندیم و روایت‌های کلان حق مطلب را درباره رویدادهای جهان ادا نمی‌کنند.
جماعت روزنامه‌نگاران حرفه‌ای نیز به دلایلی متفاوت کسانی که تجربه‌گر رسانه‌های جایگزین هستند را روزنامه‌نگار نمی‌دانند. دلیل آنها شاید از این باور نشئت بگیرد که تنها از درون یک ساختار نهادمند و حرفه‌ای‌شده است که روزنامه‌نگاران می‌توانند تجربه‌ حرفه‌ای داشته باشند. ایدئولوژی چنین ساختارهایی، محدوده روزنامه‌نگاری را تا تصمیم بر روی اینکه چه چیزی خبر است، رویکردها به اینکه چگونه باید خبر جمع کرد، تصمیم‌گیری درباره اینکه فلان خبر را چه کسی بنویسد و اینکه چطور ارائه شود، پیش می‌برد. می‌توانیم این ایدئولوژی را به عنوان نظام عینیت نام‌گذاری کنیم. رفتارهای رسانه‌های جایگزین به جای تسلیم شدن به نظام، آن را به چالش می‌کشد. چالش آنها هم بعد معرفت شناسی دارد و هم هنجاری. ایده‌آل هنجاری روزنامه‌نگاری حرفه‌ای شده بر طبیعت واقع‌گرایانه اخبار تاکید دارد و برپایه این فرض تجربی است که «واقعیت‌هایی» در جهان وجود دارند و این امکان وجود دارد که آنها را به درستی و بدون سوگیری شناخت (هنجاری روزنامه‌نگاری گسست از پیش‌فرض). ایده‌آل هنجاری روزنامه‌نگاری جایگزین بر خلاف این می‌گوید: گزارش‌گری همواره در احاطه ارزش‌هایی (شخصی، حرفه‌ای و سازمانی) است و بدین‌گونه هرگز ممکن نیست که واقعیت‌ها را از ارزش‌ها جداکرد. این باور به چالشی معرفت‌شناختی منجر می‌شود: صورت‌های متفاوتی از دانش ممکن است تولیدشوند که خود نسخه‌های چندگانه‌ و متفاوتی از «حقیقت» را از رسانه‌های توده‌ای ارایه کنند. این نسخه‌های چندگانه نشان‌دهنده ساخت اجتماعی خبرها هستند. هیچ روایت برتری وجود ندارد، هیچ تفسیر یکتایی از رویدادها وجود ندارد. نظام عینیت تنها یکی از راه‌هایی است که می‌توانیم براساس آن خبر را بسازیم. زمانی که وجود ساخت اجتماعی خبرها را می‌پذیریم، چرا باید به سادگی روزنامه‌نگاری جایگزین را به دلیل اینکه محدودیت‌های هستی‌شناختی و هنجاری مشابهی با جریان اصلی‌ها ندارد، رد کنیم؟

در چنین فضایی درك مفهوم بازنمایی آسان می‌شود. اینكه توجه داشته باشیم رسانه‌ها واقعیت منطبق با باور خود را از یك رویداد می‌سازند. در اینجا برساخت‌هایی از واقعیت را داریم كه بسته به تعهد اخلاقی و زیرساخت نظری مورد قبول اصحاب رسانه و همچنین نوع نگاه مخاطبان – همسو یا غیرهمسو با رسانه- سیاه یا سفید قلمداد شود. برای همین مثلا سیاست‌های رفاهی دولت در یک کشور اروپایی برای یک حزب دست چپی اقدامی درخور و شایسته و برای حزب محافظه‌کار اقدامی خلاف مصالح جامعه است.
----
منبع: حقوق حرفه‌ای روزنامه‌نگاران/جلد یکم، دکتر کاظم معتمدنژاد، دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها، ۱۳۸۶
منتشر شده در ویژه‌نامه «روزنامه‌نگاری ایرانی»
گروه مطالعات رسانه روزنامه خراسان، آبان‌ماه 1388

نخستین تجربه پیوند سینما و رسانه‌های جدید

2010-12-29T15:09:00.000+03:30

یوتیوب به عنوان مهم‌ترین سایت اشتراک ویدیو با همکاری ریدلی اسکات و کارگردانی کوین مک‌دونالد پروژه جدیدی را آغاز کرده است. این پروژه «زندگی در یک روز»‌ (life in a day) نام گرفته است. یوتیوب از کاربرانش خواسته است تا یک روز از زندگی روزانه خود را در قالب همین ویدیوهای خانگی در این سایت بارگزاری کنند تا مک‌دونالد به عنوان کارگردان این پروژه، بتواند بزرگ‌ترین فیلم مستند را به کمک محتواهای تولید شده توسط کاربران بسازد. ۲۴ تا ۳۱ جولای – ۲ تا ۹ مرداد- زمانی است که برای ارسال فیلم‌هایی که در روز ۲۴ جولای – روز فیلم‌برداری- گرفته‌ شده‌اند، تعیین شده است. قرار است تا ژانویه امسال - بهمن ماه- مک‌دونالد از میان میلیون‌ها دقیقه فیلم ارسالی از گوشه و کنار جهان، فیلمی مستند بسازد تا در جشنواره فیلم ساندنس، که جشنواره‌ای برای سینماگران مستقل است- شرکت داده شود.

مدیران این پروژه برای فیلم‌های ارسالی شرایط جالبی را نیز در دو قالب بایدها و نبایدها تدوین کرده‌اند. در ستون بایدها توصیه کرده‌اند که ویدیوهای ارسالی بهتر است از زندگی شخصی خود افراد باشند تا از جاهای عمومی، همچنین تاکید شده است که مانند ویدیوهای خانگی متداول فرد پشت دوربین نایستد تا از سوژه‌ای فیلم بگیرد، بلکه چهره گوینده نیز پیدا باشد. توصیه دیگر این است که هرچه کیفیت فیلم‌ها بالاتر باشد بهتر است. در بخش نبایدها نیز نکات جالبی به چشم می‌خورند. اول اینکه محدودیت زمانی و زبانی وجود ندارد. دوم اینکه از کاربران خواسته شده است هیچ نام تجاری و تبلیغاتی را در فیلم نیاورند. موسیقی و یا هر محتوایی که خودشان تولیدنکرده‌اند را در فیلم نیاورند. در نهایت هم به کاربران تاکید شده است که هیچ مسیر درست یا غلطی وجود ندارد و هر جور خواستند فیلمها را بگیرند و بفرستند. نکاتی که مدیران این پروژه به آن تاکید کرده‌اند. در حقیقت تلاشی هستند برای پوشاندن فاصله میان یک کار آماتور و یک کار حرفه‌ای. مثلا توجه به حقوق مؤلف و کیفیت پایین کار تولیدی نسبت به استانداردهای حرفه‌ای،‌ دو مورد از مهمترین نقدهایی است که به محتوای تولیدشده توسط کاربران وارد دانسته شده است. تا زمان تنظیم این گزارش حدود شش میلیون فیلم برای پروژه ارسال شده بود، که به نظر می‌رسد منبعی غنی برای تولیدکنندگان فیلم باشد.

همگرایی سینما و اینترنت

از منظر ارتباطی این ایده خلاقانه یوتیوب و اهالی سینما خبر از چند رویداد جدید می‌دهد. نخست اینکه همگرایی رسانه‌ای که پیش‌تر پل‌هایی را میان محتوای چاپی، امواج رادیویی و ابزارهای دیجیتال برقرار کرده بود. این‌بار میان پرده سینما و اینترنت چندرسانه‌ای شده ارتباط برقرار می‌کند. ویدیوهای خانگی سر از پرده سینماها در می‌آورند و به قول بنیان‌گذاران این پروژه، فیلمی با محتوای تولیدشده توسط کاربران ساخته می‌شود. فیلمی که بازیگر محوری ندارد، فیلم‌بردار و صدابردار حرفه‌ای ندارد و تنها یک تیم کارگردانی بر روی فیلم‌های ارسالی کار می‌کند. به نظر می‌رسد این پروژه مهم‌ترین تجربه‌ای باشد که تا کنون برای پیوند میان موج توجه به کاربران و رسانه‌ای به نام سینما به کار گرفته شده باشد.
نخستین توجه جدی به محتوای تولیدشده توسط کاربر، را مجله تایم رقم زد. مجله آمریکایی تایم، در یک سنت تاریخی از سال ۱۹۲۷ هر سال یک‌نفر، یک گروه یک ایده و یا یک ماشین را به عنوان «چهره سال» انتخاب می‌کند. چهره سال کسی است که به گفته مسئولین تایم بیشترین اثر منفی یا مثبت را بر رویدادهای آن سال داشته است. به دلیل حوزه نفوذ و اثرگذاری این مجله انتخاب سالانه آن، مورد توجه اهالی مطبوعات و مخاطبان گسترده‌اش قرار می‌گیرد و محل بحث و گفت‌وگو می‌شود. تایم در سال ۲۰۰۶ برخلاف رویه متداولش از انتخاب یک فرد به عنوان چهره سال پرهیز کرد و عبارت «شما» را برروی جلد خود درج کرد. به همراه تصویر یک نمایشگر رایانه که نواری آینه‌مانند نیز روی آن کشیده شده بود و مخاطب می‌توانست تصویر خود را بر روی نمایشگرِ روی جلد مجله تایم ببیند. لِو گراسمان نویسنده ارشد و منتقد کتاب مجله تایم درباره این انتخاب و چرایی آن اینگونه نوشت: «نظریه «مرد بزرگ» در تاریخ به تامس کارلایل، فیلسوف اسکاتلندی، باز می‌گردد، او معتقد بود که تاریخ جهان زندگینامه یک مرد بزرگ است»؛ مردانی که کم‌شمار، قدرتمند و مشهور هستند و هویت جمعی گونه‌های ما را شکل می‌دهند. این نظریه امسال حاشیه‌های بسیاری داشت. مطمئنا افرادی هستند که می‌توانیم آنها را برای چیزهای دردناک و آزاردهنده امسال شماتت کنیم. درگیری‌ها در عراق خونین‌تر شده و عمق یافته است. نبردی جدی میان لبنان و اسرائیل روی داده است... اما می‌توان به سال ۲۰۰۶ از دریچه‌ای دیگر نگاه کرد و داستان دیگری را دید، چیزی که درباره تعارض‌ها و یا مردان بزرگ نیست. درباره اجتماع و تشریک مساعی در مقیاسی باورنکردنی است که قبلا دیده نشده است. داستانی درباره کهکشانی از اطلاعات فشرده‌شده در ویکی‌پدیا و میلیون‌ها شبکه مردمی در یوتویب و شهر آنلاینی به نام مای‌اسپیس. درباره قدرت‌های اندک بسیار زیادی که به یکدیگر کمک می‌کنند که نه تنها جهان را تغییر دهند بلکه راه تغییر جهان را نیز تغییر دهند.» البته نویسنده تایم به برخی نقاط ضعف این پدیده‌ها اشاره می‌کند. مثلا می‌گوید که کامنت‌های ذیل برخی ویدیوهای یوتیوب و مواردی مانند این چقدر ناامید کننده هستند و به همین دلیل می‌گوید نباید خیلی رویایی به این پدیده نگاه کرد، اما در عین حال تحول پیش‌روی را فرصتی نو برای فهم متفاوت جهان، نه از طریق سیاستمداران، بلکه از طریق شهروندان و اشخاص می‌داند.
«شما» پیش از سینما رسانه‌های دیگر را در نوردیده است. روزنامه‌نگار شهروندها جای خود را بازکرده‌اند. آنها چیزهایی را می‌نویسند، فیلم می‌گیرند و یا صدای خود را در قالب یک برنامه آماتوری تنظیم و روی وب منتشرمی‌کنند. برخی از آنها از بسترهای مهم و شناخته‌شده برای مشارکت در تولید محتوا استفاده می‌کنند. مثلا به صفحاتی که در سایتهای مختلف با عنوان مشابه «صدای شما» وجود دارد می‌روند و در آنها می‌نویسند و از سرویس‌هایی که رسانه‌های بزرگ برای جلب مشارکت کاربران دارند استفاده می‌کنند. مثلا سی‌ان‌ان صفحه‌ای دارد به نام iReport و یا یاهو بخشی راه‌انداخته است به نام I witness report که مخصوص کاربران است. رسانه‌های بزرگ همچنین امکان نظرگیری از مخاطبان را بیش از گذشته‌های گسترانده‌اند. بی‌بی‌سی در سرویس‌های عربی و فارسی‌اش بهترین ساعاتش را به بخشی برای بحث و گفت‌وگوی بینندگان اختصاص می‌دهد و یا در سایت روزنامه‌های غربی ذیل گزارش‌ها و خبرهای چالش‌برانگیز گاه صدها کامنت رد وبدل می‌شود. البته مشارکت کاربران محدود به این نیست. علاوه بر رسانه‌های بزرگ. کاربران در شبکه‌های اجتماعی، وبلاگ‌های شخصی و سایت‌های روزنامه‌نگاری شهروندی می‌نویسند، محتوا تولید می‌کنند و در فرآیند تولید و گردش خبر و اطلاعات مشارکت می‌کنند. به دلیل اهمیت این مشارکت آنهاست که روزنامه‌ها و رسانه‌ها وبلاگ‌نویسان معروف محلی و جهانی را برای نوشتن ستونی در سایت و روزنامه‌ خود به کار می‌گیرند و حتی برنامه‌های تلویزیونی نیز نقش پیامک‌های مخاطبان در انتخاب اولویت‌های پخش برنامه‌های سرگرمی خود دنبال می‌کنند.

یک روز از زندگی همه بشر؟

با وجود اهمیت پروژه «زندگی در یک روز»، این پروژه و موارد مانند آن همواره مورد انتقاد بوده‌اند. سئوال پرسیده می‌شود که آیا واقعا چنین فیلمی نماینده زندگی همه بشر است؟ قطعا پاسخ این سئوال منفی است. آمار ملال آور و پرتکرار دسترسی به اینترنت در سراسر جهان به خوبی نشان می‌دهد که اصلا چنین فیلمی، با وجود همه ارزش‌های خلاقانه و ارتباطی‌اش، فاقد همه‌گیری‌ای است که تهیه‌کنندگانش مدعی آن هستند. مفهوم شکاف دیجیتال یک دهه است که در حوزه نظری مطرح شده است و در سندهای مهم بین‌المللی مانند بیانیه‌های اجلاس سران برای جامعه اطلاعاتی مورد توجه قرار گرفته است. شکاف دیجیتال اشاره‌ای است به فاصله‌ای که در اثر دسترسی داشتن یا نداشتن و میزان دسترسی به فناوری اطلاعات و ارتباطات میان افراد، گروه‌ها و کشورها به وجود می‌آید. مثلا اینکه تعداد خطوط تلفن در آفریقای جنوب صحرا با خطوط تلفن در منطقه منهتن نیویورک برابر است، به خوبی می‌تواند فاصله اطلاعاتی و ارتباطی این دو نقطه از جهان را روشن کند. شکاف دیجیتال در سطح همین معنی دسترسی به فناوری می‌تواند فاصله‌های گوناگونی را رقم بزند. فاصله در استفاده از منابع بی‌شماری که هر روز بر روی وب قرار می‌گیرد، استفاده از سرویس‌های ارتباطی مهمی مانند ایمیل و سرویس‌های فراتر از آن، محروم ماندن از آموزش اینترنتی و شاید از همه مهمتر، بیرون ماندن از چرخه فعالیت‌هایی است که در حوزه اقتصاد در اینترنت انجام می‌شود.
البته شماری از منتقدان پا را از این فراتر گذاشته‌اند ومعتقدند تا نابرابری‌های اساسی در جهان رفع نشود، اینترنت به کار نمی‌آید و توزیع صحیح دسترسی به اینترنت هم دردی را دوا نمی‌کند. آنها می‌گویند تا جنگ، بیکاری، ایدز و سل و نظیر اینها در دنیا مسئله است،‌ فرصت به این نمی‌رسد که درباره اینترنت دغدغه داشته باشیم. نویسندگان کتاب «بین‌المللی شدن مطالعات اینترنت» که در سال ۲۰۰۹ منتشرشد، درباره مسائل فراتر از شکاف دیجیتال به مثال خوبی اشاره می‌کنند. آنها از مخاطب می‌خواهند یک دختر ژاپنی را با یک دختر فلسطینی در غزه مقایسه کنند. اولی با فناوری زندگی می‌کند و بزرگ شده است. موبایل هوشمند دارد و از آرین امکانات موجود در این حوزه برای رفع نیازهای متداول زندگی روزمره استفاده می‌کند. در مقابل آنها تصویری را از کودکی فلسطینی پیش روی ما می‌گذارند که نهادهای بین‌المللی سعی کرده‌اند تا با راه‌اندازی یک پایگاه استفاده از اینترنت دسترسی را برای او هم امکان‌پذیر کنند. اما واقعیت اینجاست که او نیازهای ابتدایی‌تری مثل آموزش عمومی را در اختیار نداشته است و سواد خواندن و نوشتن انگلیسی و حتی عربی را ندارد. اشاره نویسندگان کتاب به این است که باید در مطالعات مربوط به اینترنت بازنگری کرد.
به همین دلایل است که می‌توان به لحاظ نظری از تهیه‌کنندگان این پروژه سئوال پرسید که چرا چنین جسارتی را به خرج داده‌اند و ادعایی به این بزرگی را خواسته‌اند از دل اینترنت برآورده سازند. بسیاری از مردم جهان دسترسی به اینترنت پرسرعت ندارند. بسیاری از آنها ابزارهای همه‌کاره‌ و موبایل‌های هوشمند ندارند. در شماری کشورها دسترسی به این سایت‌ها محدود است و بسیاری دیگر نیز آنقدر نیازهای اولیه برآورده نشده دارند که به سراغ مشارکت در این پروژه نروند.

پروژه‌ای مهم و نتایجی مهم‌تر

این فیلم، فیلم مهمی است. به لحاظ پیوند سینما با رسانه‌های جدید و به مشارکت طلبیدن مردم عادی در هنر سینما. جایی که ورود به آن همیشه از رویاهای مردم عادی است. این‌بار فیلمی ساخته می‌شود که سناریوی آن خود مردم هستند و حدود شش میلیون نفر نیز در آن مشارکت کرده‌اند. اما از سوی دیگر این پروژه بار دیگر رویه دیگر زندگی در جهان نابرابری‌ها را زنده می‌کند. مسئله شکاف دیجیتال حتما مسئله‌ای نیست که تهیه‌کنندگان این فیلم باعث آن باشند و یا باید درمانی برای آن بیابند، اما پروژ‌ه‌های پرمدعایی مانند این همیشه یک فرصت هستند برای طرح دوباره مهمترین جلوه فقر در قرن حاضر که نشان از محرومیت مضاعف مردمی است که به آن دچار هستند: فقر اطلاعاتی ناشی از شکاف‌های مختلف میان شمال و جنوب.

---
منتشرشده در روزنامه شرق/ صفحه کیوسک/

دماغ دراز پينوكيوي وبلاگ‌نويس و اره ‌بران پدر ژپتوي اخلاق‌گرا

2010-12-28T11:48:00.000+03:30

پرده اول/ يك داستان ايراني

اتفاقي افتاده كه در محله شما مهم است. مثلاً زمين فروكش كرده است. خبرنگاران مي‌آيند و ساعاتي بعد از حادثه مي‌رسند. مديرعامل سازمان الف كه مثلاً وابسته به شهرداري است، مي‌گويد اصلاً كار آنها تمام شده بوده است و ربطي به آنها ندارد. مديرعامل سازمان ب كه وابسته به شهرداري نيست، مي‌گويد تقصير شهرداري بوده است و سازمان او بايد تاوان ضعف‌هاي مديريتي ديگران را بدهد. ماشين همسايه شما هم كنار خيابان پارك بوده است و الان در ميان گل و لاي فرورفته است و همسايه بيچاره هم بي‌آنكه كاري از دستش بربيايد نظاره‌گر است. دوربين خبرساز مي‌شود و با چند نفر حرف مي‌زند و بعد مي‌رود. شب هم گزارشي چنددقيقه‌اي پخش مي‌شود. تلويزيون‌هاي خارجي مي‌گويند اختلافات الف و ب باعث شده بودجه لازم نرسد و خيابان فروكش كند. تلويزيون‌هاي داخلي هم مي‌گويند معلوم نيست مقصر چه كسي است. اما شما همچنان به ماشين همسايه فكر مي‌كنيد كه توي گل و لاي‌ها بود و بيمه‌ هم نبود.

اين خاصيت رسانه‌هاي بزرگ است. آنها معمولاً ديرتر به صحنه حادثه مي‌رسند. براي همين، اگر حرفه‌اي باشند، سعي مي‌كنند با همه گفت‌وگو كنند؛ مسوولان سازمان‌هاي الف و ب كه درگير كار بوده‌اند. ناظران و شاهدان عيني، كساني كه در حادثه ضرر كرده‌ يا آسيب‌ديده‌اند و كارشناساني كه مي‌توانند درباره دلايل فرونشستن يك خيابان در پايتخت سخن بگويند. اما به هر حال كمتر از دو سه ثانيه ماشين فرورفته در گل و لاي را نشان نمي‌دهند. آنها يك تصوير كلي و كلان از حادثه مي‌دهند كه با سياست‌هاي رسانه‌ سازگار باشد. همچنين چون مخاطب‌شان عام است خيلي روي جزييات متمركز نمي‌شوند. روزنامه يا راديوهاي محلي معمولاً اين خبرها را بهتر پوشش مي‌دهند اما كار آنها هم باز بسته به اين است كه خبرنگارشان چقدر بتواند حادثه را بازسازي كند. همچنين سازوكارهاي توليد خبر در دنيا به سمت مركزگرايي مي‌رود و به همين دليل است كه حتي در امريكا با اين تنوع رسانه‌اي، كارشناسان مطالعات انتقادي رسانه از شبيه ‌شدن تيترهاي روزنامه‌هاي محلي و منطقه‌اي به روزنامه‌هاي سراسري مثل نيويورك‌تايمز و واشنگتن‌پست گلايه دارند.

بگذاريد به همان قضيه فروكش كردن خيابان بازگرديم. فردا در محله مشغول خريد هستيد كه همسايه ديگرتان مي‌گويد «بلوتوثو روشن كن». روشن مي‌كنيد و پس از چند دقيقه فيلمي را كه ارسال كرده بود، دريافت مي‌كنيد. فيلم خيابان را قبل از فرونشستن نشان مي‌دهد. ماشين‌هاي يكي از سازمان‌هاي درگير در ساعات اوليه صبح مشغول كار بوده‌اند. آب زيادي هم كف خيابان جاري است. همسايه جزييات را مي‌گويد و مي‌فهميد مقصر احتمالي حادثه كدام سازمان بوده است. ماشين همسايه ديگر هم گوشه تصوير است. با خودتان فكر مي‌كنيد اگر سايتي مثل celljournalist در ايران بود مي‌توانستيد اين فيلم را بفروشيد ولي خب اينجا ايران است و حداكثر مي‌توانيد آن را در يك سايت يا وبلاگ بارگذاري كنيد. مثل مردمي كه اولين بار پس از انفجار در ايستگاه مترو لندن تصاوير و فيلم‌هايي را منتشر كردند يا براي رسانه‌ها فرستادند تا اهميت تلفن همراه مجهز به دوربين عكاسي در فرآيند اطلاع‌رساني عمومي روشن شود.

البته فرق مهم مردم با روزنامه‌نگاران در اين است كه مردم براي خودشان محتوا توليد مي‌كنند. آنها رويدادها را روايت مي‌كنند و تجربه‌هاي روزمره‌شان را به اشتراك مي‌گذارند اما سعي نمي‌كنند چيزي را بازسازي كنند، به اين ترتيب روايت آنها از همه چيز دست اول است، خام است و البته به نظر مي‌رسد صداقت بيشتري داشته باشد. اما اين همه مطلب نيست. روزنامه‌نگاران براي اينكه به يك محدوده مشخص اخلاقي برسند و اصول كلي را رعايت كنند، سالياني دراز تلاش كرده‌اند. طبق نظريه‌هاي كلاسيك آنها ديده‌بان جامعه هستند و بايد فارغ از سوگيري و بي‌صداقتي براي مردم بنويسند. طبيعي است در دنياي جديد، در جامعه اطلاعاتي، كه سر و كار داشتن با اطلاعات كسب‌وكاري است همگاني، آنها بيشتر موضع دفاعي بگيرند. عكس نبايد به صورت فريبكارانه برش بخورد يا با فتوشاپ دستكاري شود؛ اصلي كه شهروندان لزوماً آن را رعايت نمي‌كنند. فيلمي كه گرفته شده است نبايد حريم خصوصي كسي را نقض كند يا اطلاعات شخصي او را بدون رضايتش دربر بگيرد. نبايد ويدئويي غيرمرتبط با يك حادثه بدون توجه لازم برچسب‌گذاري و منتشر شود و مخاطب به اشتباه بيفتد. بايد روي آن نوشت اين ويدئو مثلاً آرشيوي است. اما شهروندان خيلي وقت‌ها به اين چيزها توجه نمي‌كنند. براي آنها مهم است كه محتوايي را كه دوست دارند روي فضاي شخصي‌اي كه دارند منتشر كنند.

اين اتفاق‌ها با زيرساخت نه‌چندان مناسب اينترنتي‌اي كه در ايران داريم، جور ديگري بسط يافته است. همسايه‌ها فيلم را براي هم بلوتوث مي‌كنند. شما كه اينترنت وايرلس داريد و سرعتش بهتر است، فكر مي‌كنيد اين ويدئو را براي تلويزيون بفرستيد يا روي سايتي بگذاريد، اما از آن طرف شك داريد كه اين همه حقيقت باشد. ممكن است دقايقي بعد از اين گروهي ديگر آمده باشند يا رويدادي ديگر رقم خورده باشد كه از آن بي‌خبريد. از سوي ديگر بالاخره اين ويدئو بخشي از واقعيت است؛ تصويري است كه دوست شما از واقعيت گرفته است، ولي همه واقعيت نيست. با اين حال مي‌تواند تكه‌اي از پازل‌هايي باشد كه كل رويداد را در رسانه‌ها مي‌سازد و حس مي‌كنيد انتشار آن مهم است و براي تلويزيون يا يك سايت آن را مي‌فرستيد. موقع ارسال متوجه مي‌شويد قبل از شما فيلم‌هايي از زواياي ديگر و زمان‌هايي بعد يا قبل از اين رويداد نيز گرفته شده و ارسال شده‌اند. اتفاقاً در برنامه شبكه استاني همان شب هم از بريده اين فيلم‌ها استفاده مي‌شود و گزارش خوبي به نمايش درمي‌آيد. به اين فكر مي‌كنيد كه چگونه مردم كمك كردند تصويري كه رسانه از واقعيت مي‌سازد به صداقت نزديك‌تر باشد و همه ابعاد را دربر بگيرد.

پرده دوم/ فاصله كاذب ميان وبلاگ‌نويسي و روزنامه‌نگاري

خبرنگاران بنا بر يك سنت ديرينه در قوانين مختلف، حقوقي دارند. مثلاً مي‌توانند منبع خبري‌شان را فاش نكنند. اين به عنوان يك حق براي آنها‌ پذيرفته شده است. در سال‌هاي اخير، به خصوص در امريكا، اين بحث به وجود آمده است كه آيا وبلاگ‌نويسان چنين حقي دارند؟ يعني اصلاً اين سوال كه «آيا وبلاگ‌نويسي همان روزنامه‌نگاري است يا نه» از اينجا جدي مطرح و به بحث گذاشته شد. مثلاً وبلاگ‌نويساني مي‌آيند و اسرار آخرين محصول اپل را برخلاف رويه‌هاي اخلاقي منتشر مي‌كنند. تكليف چيست؟ طبيعتاً اين بحث مخالفان و موافقان فراواني دارد كه ادله خوبي هم دارند و هيچ‌كدام هم به صورت مطلق موفق نشده‌اند ديگري را كنار بزنند. به هر حال و از هر منظري كه اين مطلب نوشته شده است اين حق را بايد براي كساني در نظر گرفت كه مجبور هستند تحت استانداردهاي روزنامه‌نگاري - هرچند به آنها انتقاد داشته باشيم- كار كنند و وظايفي را بر عهده بگيرند. ولي خب از يك نكته هم نبايد غافل شد، الان مردم دست‌كم در امريكا اعتبار بالايي دارند، يعني پس از پزشكان، نوشته‌هاي شخصي و وبلاگي دومين منبع معتبر براي دانش است و اين نشان مي‌دهد وبلاگ در ديدگاه مردم تنها «قطعه‌اي» از يك پازل نيست و گاه به خود پازل تبديل شده است. در حقيقت بر اثر نبود سواد رسانه‌اي براي مواجهه با محتواهاي عمومي و مردمي، وبلاگ يك شخص مشهور از صفحه نخست بي‌بي‌سي بيشتر مورد اعتماد است. با اين حساب مردم وبلاگ را يك رسانه خبري و نه يك صفحه شخصي به شمار مي‌آورند و به همين دليل است كه دغدغه تعريف يك اصول اخلاقي‌ پذيرفته‌شده براي وبلاگ‌نويسان مورد توجه قرار گرفته است. يكي از نكاتي كه در استفاده از وبلاگ‌ها مهم است رجوع به حلقه‌اي از وبلاگ‌هايي است كه دغدغه مشابهي دارند و مواضعي متفاوت يا منتقدانه در برابر اين وبلاگ به خود گرفته‌اند. يعني براي كسب يك خبر يا تحليل نبايد به يك وبلاگ‌نويس بسنده كرد. داستان ساده است. چون سردبيري متمركزي وجود ندارد، هركس به تنهايي مي‌تواند هر دروغي را ببافد و هر حيله‌اي را به كار گيرد اما وقتي حلقه‌اي از وبلاگ‌ها را در نظر بگيريم كه مي‌نويسند،‌ همديگر را نقد مي‌كنند و فعالانه در تعامل هستند، مي‌فهميم بسنده كردن به اطلاعات فقط «يكي» از آنها گاه پرخطرتر از آن است كه به گفته‌هاي يك رسانه بزرگ كه مورد اعتماد ما نيست، گوش كنيم.

به هر حال از منظر رسانه‌اي فاصله‌اي ميان وبلاگ‌نويسي و روزنامه‌نگاري نيست و اينها هر دو پديده‌هاي موازي و همسو هستند و يكديگر را كامل مي‌كنند. مطالب روزنامه‌ها در وبلاگ‌ها چرخ مي‌خورد و چكش‌كاري مي‌شود و وبلاگ‌نويسان به روزنامه‌ها دعوت مي‌شوند تا براي شماري مشخص از خوانندگان روزنامه هم بنويسند؛ تريبوني براي مردم كه نشان مي‌دهد فاصله كاذب است. البته انتقادهاي محافظه‌كارانه سنتي‌ها پابرجاست. ولي هر انتقادي كه مي‌كنند چند برابرش به رسانه‌هاي بزرگ‌تر وارد است.

در سال‌هاي اخير تلاش‌هايي براي قاعده‌مند كردن وبلاگ‌نويسي صورت گرفته است؛ اينكه اشتباهات را اصلاح كنيد و فقط حقايقي را كه از آنها مطمئن هستيد، بگوييد و مسائلي از اين دست. اينها در منابع فارسي و انگليسي هستند، اما خب طبيعت وبلاگي ‌نوشتن با اينها جور درنمي‌آيد. وبلاگ‌نويسي حوزه‌اي است كه اگر يكي هم در آن پينوكيو از آب درآمد و دروغ گفت، نمي‌توان اصول كلاسيك اخلاق رسانه‌اي را مانند پدر ژپتو سراغ او فرستاد، تا دماغش را ببرد و مرتب كند. اين مخاطب است كه بايد ميان سره و ناسره تمييز بگذارد يا به اعتبار شخص وبلاگ‌نويس چيزي را باور كند يا نكند. البته با توجه به اينكه همه ‌جا آزادي بيان مساله‌اي مهم و حياتي است از وبلاگ‌نويسان خواسته مي‌شود شفافيت گفت‌وگو و مسائل انساني را در وبلاگ‌شان توسعه دهند، هرچند همه اينها توصيه‌هايي است باز اخلاقي ولي تا جايي ‌كه در قالبي دستوري و بخشنامه‌اي ريخته نشده است، قابل طرح است.
---
منتشرشده در روزنامه شرق/صفحه کیوسک/ سوم شهریور

جامعه اطلاعاتی، معرفتی و شبکه‌ای

2010-12-27T16:01:00.001+03:30

فزایش دسترسی به فضاهای جدید، اندیشمندان ارتباطی را متوجه تغییراتی ساخت که در مناسبات جهانی روی داده است. تحلیل های مختلفی منتشر شد و گذاری که به دنبال این تحول فناورانه ایجاد شده است با عناوین مختلفی مانند «جامعه اطلاعاتی» یا «جامعه های معرفتی» و از منظری دیگر با عنوان «جامعه شبکه ای» از دوره های پیش از خود متمایز می شود.

جامعه اطلاعاتی پیش از همه در دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در مقاله های فریتز مالکوپ و دانیل بل مطرح شد. آنها برای جامعه اطلاعاتی ویژگی های مختلفی را مطرح کردند: نخست اینکه کارگران صنعتی سابق به کارگران اطلاعاتی تبدیل شده اند و طبقه معرفتی جدیدی را تشکیل داده اند. دوم اینکه در کنار تکنولوژی صنعتی یک تکنولوژی فکری به وجود آمده است. سوم اینکه اطلاعات بسته بندی شده عنصر اصلی کالاها و فرآورده های مورد استفاده در صنعت و زندگی خانگی را تشکیل می دهند. البته به عقیده دکتر معتمدنژاد این نگرش ها با توجه به زمان طرح شدن به شایستگی به اهمیت نقش اجتماعی تکنولوژی های نوین اطلاعات و ارتباطات نپرداخته اند. تنها دانیل بل که در سال ۱۹۷۳ کتاب جامعه پساصنعتی آینده را نوشت، به انگاره های در حال تغییر روابط اجتماعی جامعه نوین پرداخته است.

البته درباره جامعه اطلاعاتی و مهمترین نمود بین المللی آن یعنی اجلاس سران درباره جامعه اطلاعاتی که در دو نوبت در سال های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۵ در سوییس و تونس برگزار شد، نیز مانند هر جریان فناورانه دیگری، دو دسته نظریات خوش بینانه و بدبینانه وجود دارد. نظریه های خوش بینانه این مفهوم را مثبت می بینند و نتایج اجتماعی و مهم و برجسته آن را در دو چیز می دانند؛ یکی اینکه موجب دگرگونی کیفی شده است؛ یعنی ساختار اجتماعی و اقتصادی جامعه اطلاعاتی به سبب تغییرات مهمی که در طرز اشتغال افراد و معنای اجتماعی عوامل تولیدی (جانشینی عامل معرفت به جای عامل سرمایه) ایجاد می شوند، دگرگونی های مهمی ایجاد می کند که به عقیده اندیشمندان خوش بین این دگرگونی ساختاری، تغییرات عمده ای نیز در فرآیندهای تصمیم گیری و از جمله کنترل فرآیند سیاسی و چگونگی اعمال قدرت سیاسی پدید می آورد. دومین نتیجه مورد اشاره این اندیشمندان به پاسخ های اجتماعی بازمی گردد. زیرا در این شرایط جدید است که جامعه ترغیب و تشویق می شود تا از فرصت های نوینی که بر شیوه های زندگی و کیفیت زندگی تاثیرات وسیعی می گذارند، استقبال کند.

همان اندازه که مفهوم جامعه اطلاعاتی در فضاهای رسانه ای مطرح شد و مورد توجه نهادهای بین المللی قرار گرفت و اجلاسیه های بزرگ در حد سران کشورها برای آن در نظر گرفته شد، به همان اندازه هم منتقدان مختلفی در محافل دانشگاهی و انتقادی یافت. منتقدان «جامعه اطلاعاتی» طیف متنوعی دارند.

فرانک وبستر در کتاب «نظریه های جامعه اطلاعاتی» شماری از نگاه ها به جامعه اطلاعاتی را کنار هم گذاشته است. مثلا با مروری به کتاب دولت- ملت و خشونت که گیدنز در سال ۱۹۸۵ نوشته است می گوید که گیدنز با اشاره به رشد نقش اطلاعات در جامعه و گسترش نقش دولت ها در جامعه ای که بیش از هر زمان دیگری سازمان یافته است، معتقد است آنچه با آن سروکار داریم بیشتر «جامعه نظارتی» است تا جامعه اطلاعاتی و این نظارت یکی از ملزومات دولت برای به رسمیت شناختن حقوق شهروندان است.

وبستر البته یادآوری هم می کند که یک جامعه نظارتی گرایش زیادی دارد تا به جامعه ای انتظامی تبدیل شود. منتقد دیگر جامعه اطلاعاتی هربرت شیلر است. او سه موضوع را درباره جامعه اطلاعاتی محور نقدهایش قرار می دهد. نخست اینکه می گوید شکل گیری جامعه اطلاعاتی با توجه به معیارهای تجاری بوده است. دوم اینکه او می گوید انقلاب اطلاعاتی ای که از آن سخن گفته می شود، بسیار به این مسئله وابسته است که فرد در چه طبقه ای قرار دارد. به عقیده او اینکه چه کسی، چه اطلاعاتی را به دست می آورد و چه نوع اطلاعاتی را به دست می آورد بر اینکه نسبت او با تحولات اخیر چگونه است اثر می گذارد. و سوم اینکه جامعه پذیرای تغییرات گسترده در زمینه های اطلاعات و ارتباطات، جامعه ای است که دارای نظام سرمایه داری شرکتی است.

او سرمایه داری شرکتی را حاکمیت سرمایه داری معاصر از طریق نهادهای شرکتی می داند. نظریه پردازان بعد از شیلر بسیاری از نظریات او و شیوه نگاهش را نقد کرده اند. مثلا پست مدرن ها این را که بگوییم مردم کاملا تحت تاثیر تبلیغات قرار می گیرند، رد می کنند و مردم را به اندازه کافی باهوش می دانند که انتخاب گرانی خوب باشند. همچنین برون داد نشست های سران درباره جامعه اطلاعاتی تاکید بسیاری بر روی رفع شکاف دیجیتالی داشتند و مسئله مهم رفع فاصله فقرای اطلاعاتی با افراد غنی از اطلاعات از دغدغه های این سندهای مهم بین المللی بوده است. زیرا این شکاف شرایط پر از تضادی را برای افرادی که نیازمندترین مردم هستند، مانند محرومان، روستاییان و بی سوادان که به ابزاری که آنها را بر فراز جامعه اطلاعاتی به پرواز جامعه اطلاعاتی به پرواز درآورند دسترسی ندارند، به وجود آورده است.

مانوئل کاستلز نیز در سه گانه عصر اطلاعات نگاهی منطقی به جامعه اطلاعاتی دارد. کاستلز می گوید: «در حالی که تجدید ساختار سرمایه داری و گسترش اطلاعات گرایی در مقیاس جهانی فرآیندهایی جدایی ناپذیربودند، جوامع مختلف بر اساس ویژگی تاریخ، فرهنگ و نهادهای خود نسبت به این فرآیند کنش ها-واکنش های متفاوتی داشتند. بنابراین به نظر می رسد نام بردن از یک جامعه اطلاعاتی (یا جامعه متکی به اطلاعات) که تلویحاً به معنی همگونی جهانی شکل های اجتماعی همه بخش های نظام نوین است چندان مناسب نباشد. مسلما چنین ادعایی از نظر تجربی و نظری قابل دفاع نیست.

با وجود این، همانگونه که جامعه شناسانی همچون ریمون آرون از وجود جامعه صنعتی که وجه بارز آن ویژگی های بنیادین و مشترک نظام های اجتماعی-فنی است سخن می گویند، ما نیز می توانیم از جامعه اطلاعاتی (متکی به اطلاعات) سخن بگوییم. ولی این امر به دو شرط نیازمند است: از طرفی جوامع اطلاعاتی در شکل کنونی خود، سرمایه داری هستند (بر خلاف جوامع صنعتی که برخی از آنها دولت سالار هستند): از طرف دیگ، باید بر تنوع فرهنگی و نهادی جوامع متکی به اطلاعات تاکید کنیم.

در بعد اجرایی نیز به اجلاس سران برای جامعه اطلاعاتی انتقادهایی در جهان وارد شد، در ایران دکتر سیاوش شهشهانی معتقد است که مجرای ورود به مباحث مربوط به جامعه اطلاعاتی یعنی اجلاس سران درباره جامعه اطلاعاتی مجرایی فرادستانه است و در حقیقت «یازده خط عملی» که برآیند دو اجلاس سران بوده است به دلیل اینکه توسط دولت ها و بدون دخالت موثر نهادهای خصوصی و جامعه مدنی تصویب شده است، برنامه ای اجرایی نیست و نباید به آن دل بست.

البته از سوی دیگر انتقادهایی هم به واژه جامعه اطلاعاتی و آنچه این واژه بر آن دلالت می کند مطرح شده است. پیشروی این انتقادها نیز یونسکو است. نهادی که به لحاظ ساختاری بیشترین رقابت را با اتحادیه بین المللی ارتباطات راه دور، به عنوان متولی اصلی اجلاس سران، دارد. نقد یونسکو از منظری متفاوتی است. فیلیپ کئو، منتقد انتقادی فرانسوی و مدیر پیشین بخش جامعه اطلاعاتی یونسکو به جای واژه جامعه اطلاعاتی واژه «جامعه های معرفتی» را پیشنهاد می کند. او در دفاع از این پیشنهاد می گوید: «جامعه به اصطلاح اطلاعاتی»، بر تکنولوژی های اطلاعات و مبادله کالاهای اطلاعاتی در سطح سراسر جهان استوار است.

بر خلاف آن، «جامعه های معرفتی» تکنولوژی محور نیستند، بلکه اندیشه محورند. این جوامع فراگیری جهانی ندارند و بیشتر بر ویژگی های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی متفاوتی، که «نظام های معرفتی» خاص را شکل دهی می کنند، مبتنی هستند. یک نظام معرفتی، نقش فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی و اطلاعات و معرفت ها را در یک جامعه معین، مشخص می سازد. به عنوان مثال، نظام معرفتی جامعه اطلاعاتی جهانی، شدیدا به تجاری سازی اطلاعات و توسعه مالکیت معنوی وابسته است، که در نقطه مقابل نظام معرفتی دانشگاه های اروپایی در قرن نوزدهم قرار می گیرد. براساس این نظام، معرفت در مالکیت عمومی بود و پژوهش دانشگاهی می توانست آن را آزادانه به جریان بیندازد و برای آنکه این گونه پژوهش ها، موثر و سودمند واقع شود، باید غیرانتفاعی می بود».

جامعه اطلاعاتی جهانی، به ایجاد یک بازار واحد سراسر زمینی مبادلات و اقدامات سازماندهی شده گرایش دارد. درحالی که جامعه های معرفتی، زمینه های بسیار متفاوتی را که به خصایص فرهنگی مربوطند، و عناصر کلیدی گوناگونیِ واقعی به شمار می روند، طرف توجه قرار می دهند.

مفهوم جامعه های معرفتی (جوامع دانش مدار) همواره در برابر جامعه اطلاعاتی مورد تاکید یونسکو بوده است. عبدالوحیدخان، قائم مقام بخش اطلاعات و ارتباطات یونسکو، جامعه اطلاعاتی را به علت آنکه هشتاد درصد مردم جهان هنوز به ابتدایی ترین وسایل ارتباطی دوربرد دسترسی کافی ندارند، مورد انتقاد قرار می دهد. او می گوید که جامعه اطلاعاتی با ایده نوآوری فناورانه مرتبط است در حالی که اصطلاح جامعه های معرفتی (جوامع دانش مدار) شامل دامنه ای از تحولات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و سازمانی است و نیز دورنمایی کثرت گرایانه و توسعه یافته را دربرمی گیرد.

نکته مهم این است که هر دو مفهوم فارغ از دغدغده های زبانی و محتوایی پشت به کارگیری هر کدام و فارغ از اینکه کدام سوی اثرهای آنها بر فرهنگ و اجتماع مورد نظر باشد، دلالت بر یک رویداد خاص دارند و آن این است که توسعه ابزارهای اطلاعاتی، و شاید در راس آنها اینترنت و ابزارها و نرم افزارهایی که استفاده از آن را تسهیل می کنند، به بسط فضایی جدید دامن زده اند، فضایی که در آن افراد بیشتری با اطلاعات سروکار دارند و منابع دانش متکثر شده است.

رشد مفهوم جامعه اطلاعاتی، و یا جوامع معرفتی، اهمیت مضاعفی می یابد وقتی می بینیم که مهمترین نتیجه آن این است که شمار بیشتری از مردم وارد کسب وکار اطلاعاتی شده اند، با اطلاعات سروکار دارند و آن را به یکدیگر انتقال می دهند و یا روی سایت های اینترنتی آن را منتشر می کنند. همچنین همانطور که دانیل بل می گفت زندگی و کار شمار زیادی از مردم به فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی پیوند خورده است. یونسکو در یکی از متون پایه خود درباره جامعه اطلاعاتی که تحت عنوان «وضعیت تحقیق در جامعه اطلاعاتی» منتشر شده است به این مسئله تاکید می کند: «همچنان که خوانندگان و مشاهده کنندگان بیشتر در دسترس تولیدکنندگان اطلاعات قرار می گیرند، انتقال قدرت آشکاری از جانب ساختارهای رسانه های سنتی به سمت آنها به چشم می خورد.

این تغییر احتمالا مهم و بزرگ است. اکنون بیش از هر زمان دیگری در گذشته، مصرف کنندگان رسانه ها به شکلی مستقیم در فرآیند آزادی مطبوعات شرکت می کنند. اینک رسانه های خبری به طور روزمره از وب سایت ها و خدمات اشتراکی برای دستیابی به بازارهای جدید بهره می گیرند. همه جا شرکت مستقیم و بیشتری از سوی مصرف کنندگان رسانه ها در فرآیند روزنامه نگاری وجد دارد. بحث ها و تبادل نظرهای بیشتری درباره عناوین خاص یا برخی عناوین اصلی اخبار روی شبکه صورت می گیرد. پیام های الکترونیکی از مکان هایی بسیار فراتر از اتاق های خبر به جریان اصلی گزارش های خبری در زمان واقعی نفوذ می کنند.»

دغدغه به کار بردن مفهوم «جامعه های معرفتی» به نگرانی از هضم و محو فرهنگ های بومی و محلی در سپهر جامعه شبکه ای و مصادره آنها به نفع فرهنگ واحد جهانی یا فرهنگ بسته بندی شده متضمن منافع سرمایه داری جهانی باز می گردد. البته در مقابل این، دیدگاه های خوش بینانه بر قابلیت و ظرفیت شبکه های نوین ارتباطی در عرضه و ماندگارکردن سنت ها و جلوه های فرهنگی محلی و بومی تاکید و استدلال می کنند که اگر تا اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی، جریان یک سویه اطلاعات و ارتباطات از طریق پخش برنامه های جهانی ماهواره ای تلویزیونی، امکان سر برآوردن فرهنگ های محلی را از بین برده بود، اکنون ارتباطات رایانه ای و چندرسانه ای ها امکان حضور، عرضه و تعامل فرهنگ ها و خرده فرهنگ های محلی را فراهم آورده اند و بنابراین جهان آینده پیش از هر چیز، جهان رسانه های متکثر و توزیع شده است. جهانی شبکه ای که در آن مدام جای گیرنده و فرستنده پیام عوض می شود و هر کس، هر گروه و هر کشور و ملتی، امکان عرضه اندوخته های فرهنگی خود را دارد.

به هر روی اینترنت پدیده ای است که نه تنها نوآوری های فن آورانه را منجر شد، بلکه به مجرایی برای شتاب دادن به تنوع و گردش عقاید تبدیل شد. اینترنت در حقیقت هر چیزی را از فرهنگ تا بازار تغییر داده است. همچنین دو تغییر در اقتصاد رسانه ها را سبب شده است. نخست اینکه کمک کرده تا توزیع محتوا با بهایی اندک یا رایگان انجام شود، دوم اینکه تمام افراد روی زمین را وارد کسب وکار رسانه ای کرده است. علاوه براین تغییراتی عمیق نیز در ساختار جهان روی داده است و جهان آینده را جهان شبکه ای کرده است، دکتر هادی خانیکی در توصیف این جهان آن را مجموعه ای به هم پیوسته تر از ویژگی های فرهنگی که بی مرکز، در هم تنیده و چندوجهی هستند می نامد. خانیکی می گوید که در دنیای شبکه ای هویت، سرچشمه معنا و تجربه است.

اما منابع هویت ساز دگرگون شده اند. مکان، فضا، زمان، فرهنگ، جامعه و دولت، در مقیاس با گذشته نقش هایی متفاوت دارند. سرزمین زدایی ناشی از جهانی شدن (نامکانی)، مرکزگریزی فضاها (درهم آمیختگی) فشردگی زمان (دنیای بی زمان)، سنتی ترشدن فرهنگ (گفت وگوی فرهنگی)، تعدد مراجع اجتماعی(چندپارگی) و کاهش نقش هویت ساز دولت ها (غیررسمی تر شدن هویت) از جمله رویدادهای پیش رو در جامعه شبکه ای است.

چهار مدلی شدن نظریه هنجاری رسانه‌ها

2010-12-27T15:57:00.000+03:30

کتاب نظریه‌های ارتباط جمعی نوشته دنیس مک‌کوئیل که چندین سال پیش توسط پرویز اجلالی ترجمه شده است، هنوز هم یکی از مهمترین آثار موجود در حوزه خود است. آقای اجلالی هم‌اکنون مدرک دکتری خود را اخد کرده و مدرس علوم ارتباطات در دانشگاه‌های آزاد و علامه طباطبایی هستند. متاسفانه بعد از همت اولیه ایشان و مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها کسی نسبت به ترجمه ویرایش جدیدتر کتاب نظریه‌های ارتباط جمعی که حجمی نزدیک به دوبرابر ویرایش‌های پیشین دارد و کلا بازنگری شده است، اقدام نکرد. با تورق برخی صفحات این کتاب به غنای بسیار محتوای آن می‌توان پی‌برد. مک‌کوئیل همچنین در بخش‌های مختلف کتابش بازنگری کرده است. یکی از این بازنگری‌ها در مورد نظریه‌های هنجاری است. به طور خلاصه بگویم که شش مدل هنجاری مک‌کوئیل در ویرایش جدید کتابش چهار مدل شده است. مدل‌های کلاسیک اینها بودند: نظریه اقتدارگرا، نظریه مطبوعات آزاد، نظریه رسانه‌های شوروی، نظریه رسانه‌های توسعه‌بخش، نظریه مسؤولیت اجتماعی و نظریه مشارکت دموکراتیک رسانه‌ها.

مک‌کوئیل در بازنگری‌ای که انجام داده است. نظریه رسانه‌های شوروی را به دلیل تغییر فضای سیاسی در بلوک شرق کنار گذاشته است و در تقسیم‌بندی‌ای که ارائه می‌دهد نظریه اقتدارگرا را نیز کاملا کنار گذاشته است. در حقیقت او مدل‌هایی را که به لحاظ عملی دیگر جایگاهی در جهان ندارند و اهمیت سابق خود را از دست داده‌اند، در ویرایش جدید کتابش نیاورده است. این‌بار او در جمع‌بندی فصل نظریه‌های هنجاری چهار مدل را ارائه داده است: مدل بازاری، مدل مسؤولیت اجتماعی، مدل حرفه‌ای و مدل رسانه‌های جایگزین. مدل بازاری در حقیقت همان مدل رسانه‌های آزاد است که قبلا هم درباره آن گفته بود. از نظریات لیبرالی مبتنی بر فرد و آزادی‌های فردی نشئت می‌گیرد و حقی برای دولت قائل نیست. مدل مسؤولیت اجتماعی او نیز تقریبا تکرار همانی است که قبل‌تر گفته بود. مدل حرفه‌ای او بحثی تقریبا جدید است. مک‌کوئیل از این سخن می‌گوید که نهادهای بزرگ رسانه‌ای و ارزش‌های حرفه‌ای آنها به عنوان ادامه دهندگان راه مبارزان آزادی و دموکراسی در دوره‌های پیشین عمل می‌کنند و ساختارهای رسانه‌ای آنها کمک می‌کند تا تحت تاثیر قرار نگیرند. برداشت من این بود که مک‌کوئیل حساب مبارزه بر سر آزادی و دموکراسی را هوشمندانه از مدل‌های لیبرالی بازار-محور که مبتنی بر خواست مالکان و تمایل بازار هستند جدا کرده است. او البته نظریه‌ رسانه‌های توسعه‌بخش را هم کنار گذاشته است. در نهایت اینکه نتایج کارکردی رسانه‌های جدید را در شدت گرفتن صدای گروه‌های اقلیت فرهنگی و اجتماعی به خوبی دیده است و در مدل رسانه‌های جایگزین آنها را مورد توجه قرار می‌دهد.
مک‌کوئیل در نهایت هم می‌گوید این مدل‌ها هم‌پوشانی دارند و باید به آنها طیفی نگاه کرد و نه صفر و یکی. برای استفاده بهتر، ترجمه بخشی را که به طور مستقیم مک‌کوئیل به این مسئله پرداخته است با توضیحات ارجاع‌دهی آن، می‌توانید در ادامه ببینید.
McQuail, D. (2005). McQuail's Mass Communication Theory. London: Sage Publication
صفحات ۱۴۷ و ۱۴۸

نظریه هنجاری رسانه‌ها: چهار مدل
یافتن چارچوبی اقتصادی و پذیرفته‌شده که انواع نظریاتی که در این بخش مطرح می‌شوند ناممکن است، اما می‌توان چها رنظریه هنجاری متفاوت را که این حوزه را پوشش می‌دهند مطرح کرد. هم‌پوشانی این نظریه‌ها اجتناب‌ناپذیر است و در برخی نقاط نیز با هم اختلاف دارند، اما هرکدام منطق درونی خود را دارند. این نظریه‌ها را می‌توان اینگونه که در ادامه می‌آید، جمع‌بندی کرد:

مدل بازار یا لیبرال-پلورال: این مدل بر نظریه مطبوعات آزاد اصیل تکیه دارد، که پیش‌تر توضیح داده شد، که در آن آزادی مطبوعات با آزادی مالکیت و اداره ابزارهای نشر بدون اجازه و دخالت دولت شناخته می‌شود. این مدل بر فرد و نیازهای او تاکید دارد، و منافع عمومی را در چیزی می‌بیند که عموم می‌خواهند. «حوزه عمومی» به عنوان «بازار آزاد ایده‌ها» شناخته می‌شود. مسؤولیت در قبال جامعه و سایر افراد از مسیر بازار رسانه‌ای و برخی صورت‌های خود-مقررات‌گذاری حداقلی با نقشی حداقلی برای دولت می‌گذرد.

مدل منافع عمومی یا مسؤولیت اجتماعی: در این مدل حق آزادی نشر با تعهد به جامعه‌ای بزرگ‌تر همراه می‌شود که از منافع فردی فراتر است. مفهوم مثبت آزادی که شامل برخی تعهدهای اجتماعی است، در این مدل پیش‌بینی شده است. رسانه‌های مسؤول استانداردهای بالایی را به کمک خود-مقررات‌گذاری به وجود می‌آورند اما مداخله‌های حکومت نیز منع نشده است. سازوکارهای مسؤولیت‌پذیری نسبت به جامعه وعمومی نیز در وجود دارند. شبکه‌های پخش سراسری خدمت عمومی را می‌توان در این مدل جای داد.

مدل حرفه‌ای: این مدل انتخاب نقش‌های برای جامعه و محافظت از استانداردهایی است که در این مدل به خود مطبوعات و حرفه روزنامه‌نگاری تعلق دارند. این مدل میراث ثمره چالش‌ها بر سر آزادی و دموکراسی در زمان گذشته است و از آنجایی که نخستین دغدغه‌ آنها برآوردن نیازهای عموم در حوزه اطلاعات، ‌نظردهی و فراهم‌آوردن زیرساختی برای بیان دیدگاه‌های گوناگون بوده است، حالا نیز بهترین محافظان منافع عموم هستند. در این دیدگاه خودمختاری حرفه‌ای و سازمانی رسانه‌ها همچنان بهترین محافظ دیده‌بانی مناسب بر عملکرد آنهایی است که در قدرت هستند.

مدل رسانه‌های جایگزین: این مدل شماری از رسانه‌های غیر جریان اصلی را بازنمایی می‌کند، که اهداف و منشاءهایی متفاوت دارند. با این وجود برخی ارزش‌های مشترک میان این رسانه‌ها وجود دارند، مخصوصا: تاکید بر سازمان‌های مقیاس کوچک و مردمی، مشارکت و جماعت، اهداف مشترک میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، و اینکه در برخی موارد با دولت و صنعت مخالف هستند. آنها عقلانیت جامع و ایده‌آل‌های حرفه‌ای‌گرایی بوروکراتیک شایسته بودن و بهینه بودن را رد می‌کنند. این مدل بر حق خرده فرهنگ‌ها و ارزش‌های خاص آنها و ارتقای فهم بین موضوعی Intersubjective و حس واقعی جماعت را ارتقاء می‌دهند.

دانشکده ارتباطات علامه روی کاغذ ماند

2010-12-27T15:55:00.000+03:30

دو سال و نيم قبل محمدمهدي فرقاني، روزنامه نگاري که تمامي مدارج علمي خود را در دانشگاه علامه طباطبايي طي کرده بود، حکمي را از رئيس وقت دانشکده، دکتر حبيبي، دريافت کرد. اين حکم در حقيقت رسميت بخشيدن به دو سال تلاش اساتيد ارتباطات دانشگاه براي تهيه مقدمات تاسيس دانشکده مستقل بود. طراحي سه رشته براي دانشکده جديد ضروري بود و به همين دليل رشته هاي روزنامه نگاري و روابط عمومي بر اساس الگوهاي روز جهان بازبيني شدند و رشته «مطالعات ارتباطي و فناوري اطلاعات» نيز طراحي شد.
اين طرح به گفته يکي از اساتيد دانشکده تمام مجاري قانوني اعم از شوراي آموزشي دانشکده، شوراي آموزشي دانشگاه و شوراي دانشگاه را طي کرد و پس از آن طرح توجيهي تاسيس دانشکده اي جديد به شوراي گسترش آموزش عالي وقت ارائه شد و مجوز تاسيس دانشکده در تهران صادر شد.با طي شدن اين روند، يک سال مانده به پايان عمر دولت هشتم تابلوي دانشکده علوم ارتباطات با حضور دو وزير دولت خاتمي، دوباره بر جاي پيشين خود نصب شد.
مجموعه اي که در دوره بازگشايي دانشگاه ها در سال 1362 به يک گرايش آموزشي ذيل علوم اجتماعي تقليل يافته بود. نصب تابلوي دانشکده علوم ارتباطات و حکم راه اندازي اين دانشکده در سال 83 را مي توان سومين تلاش براي تاسيس اين دانشکده دانست که نافرجام مي ماند.نخستين بار در سال 1334 مصطفي مصباح زاده پيشنهاد تاسيس دانشکده روزنامه نگاري را به شوراي دانشگاه تهران ارائه داد، اين پيشنهاد مورد پذيرش واقع شد و وي براي تدارک مقدمات کار، سفرهايي را نيز به کشورهاي مختلف انجام داد، اما در نهايت به دليل مشکلات مالي تاسيس آن ناکام ماند و به برگزاري يک دوره کلاس آموزش آزاد روزنامه نگاري محدود ماند.
دومين تلاش را نيز مصباح زاده اين بار با به کارگيري پشتيباني مالي روزنامه کيهان پيگيري کرد. در ابتدا گروهي از همکاران کيهان براي تحصيل به غرب اعزام شدند و در سال 1343 يک دوره دو ساله آموزش روزنامه نگاري با همکاري دکتر ابوالقاسم منصفي به راه افتاد. ثمره اين دوره تاسيس «موسسه عالي مطبوعات و روابط عمومي» در سال 1345 بود که همزمان با خروج نخستين دانش آموختگان دوره ليسانس در سال 1350 به «دانشکده علوم ارتباطات اجتماعي» تغيير نام يافت.
تغيير رئيس دانشکده علوم اجتماعي در هفته هاي پيشين با توجه به ماموريت نيمه تمام فرقاني براي راه اندازي دانشکده مستقل بر ابهام هاي علاقه مندان علوم ارتباطات افزوده است. در حکم رئيس جديد اشاره اي به تاسيس دانشکده مستقل نشده و به اين ترتيب اين گمان وجود دارد که مسوولان دانشگاه اولويتي براي تاسيس آن ندارند. تاسيسي که تمام مراحلش از نظر وزارت علوم و حتي سازمان مديريت و برنامه ريزي طي شده و راه اندازي آن منوط به تصميم گيري مديريت فعلي دانشگاه علامه طباطبايي است.
حتي ظاهراً سازمان برنامه در سال هشتاد و چهار بودجه محدودي براي راه اندازي دانشکده مستقل اختصاص داده بود که با تغيير مديريت وزارت علوم و متعاقب آن دانشگاه علامه سياست هاي آموزشي نيز تغيير کرد.حسينعلي افخمي استاد علوم ارتباطات درباره تاسيس دانشکده مستقل مي گويد از چند سال قبل سه رشته مستقل با عناوين روزنامه نگاري، روابط عمومي و مطالعات ارتباطي و فناوري اطلاعات تعريف شده بود و ايده آل تمام اعضاي گروه تاسيس دانشکده مستقل بود و حال با تغيير رياست راه پيش روي گروه ارتباطات دانشگاه علامه براي رسيدن به دانشکده مستقل بسيار دشوارتر شده است.
او همچنين به مسائل فعلي پيش روي گروه نيز اشاره اي مي کند؛ سه گرايش متفاوت داريم که براي هر کدام از آنها، از ترم آينده بيست درس تخصصي را بازتعريف کرده ايم که تامين استاد براي اين دروس کار سختي است. با شکل گيري اين سه گرايش و تقويت آن مي توان به تاسيس گروه هاي آموزشي جداگانه نيز اقدام کرد که به نوعي گام برداشتن در مسير رسيدن به دانشکده مستقل است.مشکل ديگر بر سر راه گروه ارتباطات دانشکده جذب اساتيد توانمند براي غناي بيشتر گروه است.
در ساليان گذشته دانشجويان زيادي از اين دانشکده فارغ التحصيل شده اند که به دلايل مختلف از جمله برخورد نامناسب سيستم بوروکراسي دانشگاه اين مجموعه را ترک کرده يا موفق به جذب در آن نشده اند. براي گسترش گروه و در ديدي وسيع تر دانشکده ارتباطات بايد درهاي آن به روي همه نيروهاي توانمند بر اساس ضوابط جذب اعضاي هيات علمي باز گذاشته شود تا بر توانايي هاي گروه افزوده شود.هادي خانيکي استاد ديگري است که به بهانه اين تغييرات به بررسي وضعيت کنوني ارتباطات در ايران مي پردازد.
يکي از موارد مورد اشاره وي فقدان امکانات سخت افزاري براي دانشجويان ارتباطات است. مساله ديگر نيز نبود ارتباط مناسب ميان گروه هاي علمي مختلف ارتباطات در سطح دانشگاه هاي کشور است. وي در مقابل ضعف هايي که مطرح مي کند از نقاط قوت ارتباطات هم مي گويد؛ «چهل سال انباشت اطلاعات، وجود ظرفيت هاي معنوي، تکثر رشته در دانشگاه هاي مختلف، ارتقاي دانشجويان ورودي، ورود به عرصه هاي جديد مثل سايت هاي اينترنتي و وبلاگ هاي تخصصي، تحقيقات روزآمد، گرايش به سوي مطالعات ميان رشته اي».
با توجه به روند طي شده و سياست هاي آموزش عالي دولت فعلي به نظر مي رسد تاسيس دانشکده علوم ارتباطات در حد همان احکام و موافقت هاي روي کاغذ باقي مانده باشد و علاقه مندان به علوم ارتباطات بايد همچنان منتظر بمانند تا مسوولان دانشگاه از ساير مسائل پيش رو فارغ شوند. تاسيس اين دانشکده مستقل به دليل فراهم آوردن امکان توسعه گسترده تر رشته ها و جذب امکانات بيشتر و همچنين تطبيق توليدات دانشکده با نيازهاي جامعه يقيناً به گسترش علوم ارتباطات کمک شاياني خواهد کرد.

---
منتشرشده در روزنامه اعتماد

وبلاگها احیاگر روزنامه‌نگار اجتماعی

2010-12-27T15:53:00.000+03:30

وقتی که نیمه شب یک تجربه روزمره خود را روی بلاگ شخصی می‌گذارید و دکمه «پابلیش» را می‌زنید، وبلاگ شما به جمع 50 ‌هزار وبلاگی پیوسته است که در هر ساعت در سراسر دنیا به‌روز می‌شوند.
بلاگ‌ها به مدد بستری که همگرایی زیرساخت‌های رسانه‌ای برای شهروندان عادی فراهم آورده‌ است، به موضوع مورد علاقه طیف وسیعی از کسانی تبدیل شده‌اند که سواد حداقلی برای بهره‌گیری از فناوری‌های جدید رسانه‌ای به دست‌آورده‌اند. بلاگ در روند پرشتاب تحولات خود به حوزه کلاسیک و متداول نوشتاری وب محدود نمانده است و انواع بلاگ‌های رادیویی(پادکست‌ها) و تصویری جای خود را روی اینترنت باز کرده‌اند. از سوی دیگر با توسعه اینترنت مبتنی بر تلفن‌همراه (که آن را با نام WAP‌ می‌شناسیم) و امکان مبادله فایل‌های چندرسانه‌ای میان تلفن‌های همراه دوربین‌دار و اینترنت وبلاگ‌های مبتنی بر موبایل یا «موبلاگ»ها نیز ظهور یافته‌اند که امکان مشارکت طیف گسترده‌تری از شهروندان را فراهم می‌آورند.

البته به‌دلیل عدم‌دسترسی سراسری در ایران به اینترنت پرسرعت، بسیاری از این مظاهر جدید بلاگ‌نویسی هنوز در ایران فراگیر نشده است، اما تجربه رشد قابل‌قبول همین میزان از فناوری موجود نشان می‌دهد که درصورت تامین حداقل‌های مورد نیاز، اقسام دیگر بلاگ‌نویسی نیز مورد توجه ایرانیان قرارمی‌گیرد. در مجموع می‌توان گفت که وبلاگ و موبایل بیشترین رشد را در جهان داشته‌اند. ارتباطات سیار از ۱۶ میلیون مشترک در سال ۱۹۹۱به 2 میلیارد مشترک در سال ۲۰۰۶ رسیده است. تعداد وبلاگ‌ها نیز ابتدای سال ۲۰۰۶، ۲۶ میلیون بود و در اکتبر همان سال تعداد آنها به ۵۷ میلیون و 300هزار وبلاگ رسید. در کل می‌توان گفت که هر 6 ماه فضای وب در جهان دو برابر می‌شود.

یکی از پرسش‌هایی که در میان علاقه‌مندان به این پدیده روبه‌رشد ارتباطی مطرح است و آغازگر بحث‌های بسیاری نیز بوده است، توانایی وبلاگستان در فراهم آوردن حوزه‌ای عمومی، نزدیک به تعریف هابرماس از این پدیده، برای شهروندان است؛ اینکه آیا اینترنت و به‌طور خاص وبلاگ، به‌عنوان یک رسانه و محملی برای انعکاس باورها، مشاهدات و تجربیات فردی و ارتباط با شبکه‌ای از وبلاگ‌ها و سایت‌های دیگر می‌تواند فضایی گفت‌وگویی و مبتنی بر کنش تفاهمی را پدید آورد؟ در بعد کلی‌تر این پرسش مطرح است که آیا اصولا اینترنت را می‌توان به‌صورت یک کل، کالایی اجتماعی به حساب آورد و آن را در مجموعه رسانه‌های خدمت عمومی طبقه‌بندی کرد یا خیر؟

از حوزه خصوصی تا حوزه عمومی

دکتر هادی خانیکی در نشستی با عنوان «وبلاگستان فارسی؛ حوزه عمومی یا خصوصی؟» که در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه‌طباطبایی برگزار شد، با اشاره به روند رو به رشد وبلاگ‌نویسی در جهان و اینکه هر 6 ماه محتوای وبلاگ‌ها در جهان دو برابر می‌شود، به توصیف فضای وبلاگستان فارسی پرداخت. فضایی که براساس گزارش‌های منتشرشده از سوی پرشین‌بلاگ و بلاگفا یک میلیون و 600هزار وبلاگ ثبت‌شده در آن وجود دارد و با احتساب دیگر سرویس‌دهندگان می‌توان حدود 2 میلیون وبلاگ ثبت‌شده فارسی را رصد کرد. همچنین براساس برآورد صورت‌گرفته حدود 150 هزار وبلاگ فعال فارسی وجود دارند.

خانیکی با اشاره به این آمار معتقد بود که نباید در مورد این پدیده در ایران دچار غلو و اغراق شد و «به نظر نمی‌رسد که اتفاقی در اینجا افتاده باشدکه در جایی دیگر از جهان نیفتاده باشد». وی یکی از ویژگی‌های وبلاگستان ایرانی را مخدوش بودن مرزهای حوزه عمومی و خصوصی در آن دانست و گفت که در قیاس با روند جهانی، وبلاگستان فارسی بیش از آنکه به محملی برای ساماندهی فعالیت‌های گروه‌های مختلف اجتماعی برای حضور در حوزه عمومی تبدیل شود، بیشتر به عمومی‌کردن مسئله خصوصی و انجام کارهای جمعی با گرایش‌های فردی تبدیل شده است.

وی همچنین درباره نسبت حوزه عمومی هابرماسی با اینترنت و وبلاگستان، حل شدن مسئله دسترسی برابر «همه» شهروندان به اینترنت را نخستین گامی دانست که برای حرکت در این مسیر مورد نیاز است؛ مسئله‌ای که حتی نظریه حوزه‌ عمومی هابرماس را نیز به‌دلیل در نظر نگرفتن نقشی برای زنان یا مردان طبقه کارگر، با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده بود. وی همچنین در مورد تقویت حوزه عمومی توسط اینترنت و جایگاه اینترنت در فراهم‌ آوردن بستری برای ایجاد حوزه ‌عمومی هابرماسی بر نتایج پژوهش‌های انجام‌گرفته در این حوزه- به‌ویژه نگاه ویژه خانم لی‌سالتر، یکی از نویسندگان کتاب سایبراکتیویسم- تاکید کرد.

تقویت حوزه عمومی با یک پیش‌شرط

لی‌سالتر در مقاله‌ای با عنوان «دمکراسی، جنبش‌های نوین اجتماعی و اینترنت» که در کتاب سایبراکتیویسم (یا فعالیت سایبری) منتشرشده ‌است، رابطه علت و معلولی میان اینترنت و جامعه را بستر اصلی پاسخ به این پرسش می‌داند. اندیشمندانی نظیر مارشال مک‌لوهان، آلوین تافلر، مارک پاستر و مارتین هایدگر با نگاه مبتنی بر «جبرگرایی فناوریک» همواره بر این اعتقاد بودند که فناوری با ورود به یک جامعه، لزوما آثاری را از خود برجای خواهد گذاشت.

این نگاه خواسته و ناخواسته در کلام و عمل بسیاری از چهره‌های آکادمیک رسانه و ارتباطات نیز قابل ردیابی و مشاهده است. سالتر چنین نگاهی به نتایج ورود فناوری به یک جامعه را با تردید مورد بررسی قرار می‌دهد. به عقیده وی، جامعه قبل و بعد از ورود فناوری با آن تعامل برقرار می‌کند و سعی دارد آن را با اولویت‌ها و علائق موردنظر خود همسو سازد. از سوی دیگر گروه‌ها و طبقات موجود درون یک جامعه واحد نیز علاقه‌مندی‌های متنوع و گاه متعارضی دارند که براساس آن نوع استفاده و بهره‌مندی از یک رسانه را شکل می‌دهند.

درحقیقت یک تعادل دقیق میان ظرفیت‌های قابل تغییر یک فناوری از یک‌سو و ظرفیت عوامل اجتماعی برای استفاده از فناوری و شکل‌دادن به آن در مسیر مطلوب، وجود دارد. به گفته سالتر، آنچه اینترنت برای بازیگران مختلف به ارمغان می‌آورد، در خود این فناوری از پیش تعریف نشده است و معنی آن توسط کاربران مختلف مشخص می‌شود. به همین دلیل می‌توان گفت که فضای وبلاگستان ایرانی به‌دلیل ضعف و فقدان فضای گفت‌وگوی مبتنی بر کنش تفاهمی در جامعه هیچ‌گاه نتوانست مانند نمونه‌های برجسته اروپایی یا آسیایی به بستری برای تقویت حوزه عمومی و جنبش‌های اجتماعی جدید تبدیل شود.

در این مورد شاید اشاره دیگری که به کار آید، نظر مانوئل کاستلز است. کاستلز در بحث مربوط به نسبت اینترنت با جنبش‌های اجتماعی به مقاله‌ای اشاره می‌کند که در یکی از روزنامه‌ها با عنوان «کاربردهای جدید اینترنت در کلمبیا» خوانده است و وقتی خود مطلب را می‌خواند، متوجه می‌شود از پست الکترونیک برای تحویل دادن «باج و خون‌بها» استفاده می‌شود. کاستلز همچون سالتر معتقد است که این مورد نشان می‌دهد جامعه همانگونه که هست، فناوری را مطابق با مقاصد و ارزش‌های خود به کار می‌گیرد. وی تاکید می‌کند برای جوامع دنیای امروز، فناوری فی‌نفسه خوب یا بد نیست، اما خنثی هم نیست و فناوری علاوه بر اینکه ابزار خوبی برای ایجاد شبکه‌هاست، روندهای موجود در جامعه را تشدید می‌کند.

تهدیدهایی برای همه وبلاگستان

فارغ از مسئله ایران، اینترنت و به‌طور خاص وبلاگ‌ها همواره به‌عنوان بستری برای شکل‌گیری شبکه‌های مقاومت در برابر صداهای جریان اصلی مطرح بوده‌اند. با وجود آنکه اینترنت همواره به‌دلیل خاصیت ویژه‌اش در فراهم‌آوردن امکان دسترسی بیشتری به فناوری‌های ارتباطی نسبت به گذشته مطرح بوده است، اما از سوی دیگر می‌توان گفت که تعامل در اینترنت رو به‌ کاهش است، زیرا وب‌سایت‌های سیاسی و تجاری رسمی توسعه یافته‌اند و به‌عنوان ساختارهایی یکسویه عمل می‌کنند. همچنین هر روز صداهای جریان اصلی (شامل دولت‌ها و بنگاه‌های بزرگ تجاری) محتوای بیشتری را نسبت به شهروندان عادی بر روی وب تولید می‌کنند و نوعی استعمار بیشتر را در این فضا به ارمغان می‌آورند. شرکت‌های بزرگی مانند آمریکاآن‌لاین و مایکروسافت از این جمله هستند که فضاهایی کنترل‌شده و مورد استقبال مخاطبان را فراهم می‌آورند.

با تداوم این فرآیند، کاربران اینترنت بیش از هر زمان دیگری در قالب چارچوب‌ها یا کانال‌هایی که بیشتر و بیشتر ترک‌‌کردن آنها دشوار می‌شود، قرار می‌گیرند؛ به این ترتیب، اینترنت به رسانه‌ای توده‌ای و استعمارشده تبدیل می‌شود که اطلاعات و بحث‌های استانداردشده‌ای را فراهم می‌آورد و تعامل کمتری دارد. از این‌رو وظیفه شهروندان، نمایندگان و جنبش‌های فرهنگی، ‌اجتماعی و سیاسی در سرپا نگاه داشتن صداهای اقلیت و خاموش، پررنگ‌تر می‌شود. مشاهده می‌کنیم که اینترنت به‌عنوان یک حوزه عمومی برای بیان عقلانی و انتقادی نظرات و گفت‌وگو به‌دلیل روند رو به رشد تبلیغات سیاسی و تجاری‌شدن با تهدیدی در تنوع محتوا و فضای باز و مبتنی بر تفاهم روبه‌روست و این تهدید بیش از هر چیز دیگری فضای وبلاگستان را به چالش می‌کشد.

روزنامه‌نگاری اجتماعی و امید به حوزه عمومی

در یک نگاه تاریخی سیر توجه به مخاطب و جامعه به‌عنوان مسئله‌ای مهم و قابل توجه در فرآیند تولید خبر از انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده در سال ۱۹۸۸ نشأت گرفته است. در این سال نیاز به نوع جدیدی از روزنامه‌نگاری احساس شد و روزنامه‌نگاران و مقالات علمی روزنامه‌نگاری به نوع جدیدی از روزنامه‌نگاری پرداختند که به روزنامه‌نگاری‌عمومی (public‌ journalism) یا روزنامه‌نگاری‌ ‌اجتماعی (civic journalism) شهرت یافت.

این نوع از روزنامه‌نگاری به این مسئله می‌پرداخت که روزنامه‌نگاران وظیفه دارند تا تعهد و مشارکت شهروندان در فرآیندهای دمکراتیک و همچنین کیفیت زندگی عموم و شهروندان را ارتقا دهند. حرف اصلی این جریان، این بود که روزنامه‌نگاران باید اخبار را از منظر و نقطه‌نظر شهروندان عادی و نه مقامات سیاسی و نخبگان محلی پوشش دهند. این جریان که در حقیقت نوعی رویگردانی از نگاه رسمی و نخبه‌محور به مسئله خبر ناشی می‌شود، البته با انتقادهای گوناگونی روبه‌رو شد که معتقد بودند برخی اصول حرفه‌ای روزنامه‌نگاری با این رویه آسیب می‌بیند.

بحث حوزه عمومی هابرماس برای تصور اهداف روزنامه‌نگاری اجتماعی در ایجاد فضایی که شهروندان در آن می‌توانند موضوعات عمومی را به بحث بگذارند، کارآمد است. بحث کلی هابرماس بر این اصل استوار است که رسانه‌های توده‌ای و رسانه‌های خبری توده‌ای یک حوزه عمومی مشارکتی و دمکراتیک را که مورد نظر جنبش روزنامه‌نگاری اجتماعی است، فراهم نمی‌آورد. هابرماس بر این عقیده است که برای فراهم آوردن چنین حوزه عمومی‌ای تمام مؤسسات بزرگ درون جامعه باید بیشتر دمکراتیک شوند. در مورد رسانه‌ها نیز ساختارهای دمکراتیک بیشتری مورد نیاز است، تا دسترسی بیشتر عموم و برچیدن مالکیت متمرکز رسانه‌ها و رشد رسانه‌های با مالیکت ترکیبی فراهم آید.

روزنامه‌نگاری اجتماعی، رسانه‌های توده‌ای را ترغیب می‌کرد تا مردم را نیز به بازی بگیرند. این جنبش بر این باور بود که مسئولیت رسانه‌ها کمک به اتصال دوباره شهروندان به جامعه، احیای زندگی عموم و تجهیز فعالیت‌های اجتماعی است. البته در میزان موفقیت روزنامه‌نگاری اجتماعی در جلب توجه شهروندان و روزنامه‌نگاران پرسش‌های متعددی مطرح شده است و اعتقاد بر این است که در حال حاضر جنبش روزنامه‌نگاری اجتماعی تلاش‌های خود را از اصلاح اتاق‌های خبر، بر روی اینترنت متمرکز کرده ‌است. به‌طور خاص، این اعتقاد وجود داردکه وبلاگ‌ها‌ امیدهای دوباره را برای فعالان جنبش روزنامه‌نگاری اجتماعی فراهم آورده‌اند تا از این ابزار جدید برای درگیرکردن عموم مردم در خبر استفاده کنند. نشانه‌های زیادی در بحث‌های مربوط به بلاگ وجود دارد که این ابزار جدید اهداف روزنامه‌نگاری اجتماعی را برآورده می‌سازد.

ویژگی‌هایی نظیر نوشتارهای گفت‌وگویی، غیررسمی و ابراز عقاید شخصی، توانایی به اشتراک گذاردن اخبار به‌طور خاص محلی، قابلیت شبکه‌ای‌‌‌شدن و کنش‌های بسیج‌گر، بیش از همه بستری متعارف برای بلاگرها و روزنامه‌نگاران اجتماعی است. به نظر می‌رسد بلاگ باردیگر روزنامه‌نگاری اجتماعی را در دستور کار رسانه‌ها قرار داده است.

معجزه شده است؟

وبلاگ ‌مرزهای میان تولیدکننده و استفاده‌کننده خبر را محو کرده است. وبلاگ‌نویسی به میلیون‌ها نفر این توانایی را داده است که معادل یک مطبوعه چاپی را پیش روی خود داشته باشند.‌ وبلاگ‌نویسی روزنامه‌نگاری را مجبور کرده است تا از ساختاری تمرکزگرا، بالا به پایین و دارای فرآیند نشر یکطرفه به ساختاری دارای بازیگران بسیار و چرخه بازخورد دائم از ارتباطات آنلاین ‌گسترش یابد. وبلاگ‌نویسی یک گفت‌وگوی غیررسمی برابر است، زیرا خوانندگان می‌خواهند جزئی از فرآیند خبر باشند و بلاگ‌ها بسیاری از موانع موجود میان روزنامه‌نگاری وعموم را برمی‌چیند. البته بسیاری از این ادعاها هنوز آزموده نشده‌اند. برخی نشانه‌ها نیز حاکی از این است که وبلاگ‌ها ممکن است آن‌قدرها هم تعاملی نشوند، زیرا در وبلاگ‌هایی که بازدیدکنندگان بسیاری دارند معمولا بسیار دشوار است که بتوان به تمام کامنت‌ها پاسخ داد یا آنها را کنترل کرد.

از این‌رو این وبلاگ‌ها نظیر شبکه‌های سراسری پخش دچار مشکل در چندسویگی با مخاطب می‌شوند. البته ایجاد فروم‌هایی با قوانین خودتنظیم‌کننده که توسط خردجمعی کاربران اداره شود می‌تواند به اداره این فضا کمک کند. وبلاگ‌ها به‌طور بالقوه مشارکت توده‌ای را جلب می‌کنند و در عین حال باز و رقابتی باقی می‌مانند؛ بدین‌گونه می‌توانند حوزه عمومی دمکراتیک‌تری را حتی در قیاس با آرزوهای فعالان جنبش روزنامه‌نگاری اجتماعی فراهم آورند.

فضای مجازی، آینه فضای واقعی

مروری دوباره بر فضای وبلاگستان و رویکردهای نسبت به آن در ایران و جهان به‌خوبی نشان می‌دهد که مطابق آنچه گفته شد، فضای مجازی بسته به ساخت‌های اجتماعی شکل می‌یابد و رشد فناوری، ‌همگرایی رسانه‌ای و مسائل پیرامونی آن در شرایط اجتماعی گوناگون برون‌دادهای متفاوتی داشته‌اند. در حضور یک سنت روزنامه‌نگاری قوی و پویا، نظیر آنچه به‌عنوان روزنامه‌نگاری اجتماعی در دوره‌‌ای مطرح شد و با رشد اینترنت بار دیگر خود را مطرح ساخت، می‌بینیم که اینترنت به‌عنوان رسانه‌ای تعاملی و متکثر چنان نقش خود را خوب بازی می‌کند که از ظهور دوباره جنبشی به‌فراموشی‌سپرده شده سخن به میان می‌آید.

از سوی دیگر در فضاهایی با سنت گفت‌وگویی و تعاملی ضعیف‌تر فضای وبلاگستان ایرانی مملو می‌شود از کامنت‌هایی که مملو از پرخاشگری هستند و تنها به مدد امکان کنترل کامنت‌ها فرصت این فراهم می‌شود که کمی فضا متعادل‌تر شود. به هر حال تجربیات جهانی و نگاهی به ایران نشان می‌دهد توانایی‌های اینترنت و به‌طور خاص وبلاگستان، تابع رفتارهای عمومی اجتماعی در کوچه و خیابان و مشتی نمونه خروارها رفتار و باور اجتماعی است.

---
منتشرشده در روزنامه همشهری عصر

از مردان جنگی تا سفیران فرهنگی

2010-12-27T15:49:00.001+03:30

وزنامه‌نگاران ورزشی سال‌هاست به بخش جدانشدنی مسابقات قهرمانی تبدیل شده‌اند.
تقریبا 80 سال است که روزنامه‌نگاری ورزشی در جهان دارای تشکیلات مشخصی است. المپیک ۱۹۲۴ پاریس جایگاهی بود که نهاد بین‌المللی ورزشی‌نویسان، با عنوان انجمن مطبوعات ورزشی بین‌المللی با هدف حمایت از روزنامه‌نگاران ورزشی در سراسر جهان و بهبود شرایط کاری آنها، ایجاد اتحاد و دوستی میان اعضا و حمایت از علایق حرفه‌ای اعضا تشکیل شده است. ورزشی‌نویسان در سال‌های پس از انقلاب اسلامی نیز در ایران جزو نهادهای باسابقه صنفی مطبوعات ایران به شمار می‌روند. در سال 1369 طرح اولیه انجمن نویسندگان، خبرنگاران و عکاسان ورزشی ایران شکل گرفت و بدون در نظر گرفتن انتقادهایی که از عملکرد این نهاد صنفی می‌شود، انجمن نویسندگان، خبرنگاران و عکاسان ورزشی ایران در میان قدیمی‌ترین نهادهای صنفی ایران جای دارد.

آموزش روزنامه‌نگاری ورزشی

مسئله آموزش روزنامه‌نگاران ورزشی به‌دلیل تنوع روزافزون رشته‌های ورزشی و تغییر قوانین و مقررات مربوط به آنها از مهم‌ترین مسائل مورد توجه نهاد صنفی بین‌المللی ورزشی‌نویسان است و هرسال بورس‌هایی را به اعضای کشورهای عضو اتحادیه برای مطالعه و تحصیل در گرایش‌های گوناگون روزنامه‌نگاری ورزشی اعطا می‌کند. این روند آموزشی در ایران نیز سال گذشته با عقد قراردادی میان دانشکده خبر خبرگزاری ایرنا، کمیته ملی المپیک و انجمن صنفی ورزشی‌نویسان مورد توجه قرار گرفته است تا مسئله آموزش روزنامه‌نگاران ورزشی ایرانی بیش از این مورد غفلت واقع نشود. این توجه دیرهنگام به مسئله آموزش در حالی است که روزنامه‌ها و نشریات ورزشی بخش قابل‌توجهی از تیراژ و مخاطب و همچنین فضای بصری دکه‌های فروش مطبوعات را به‌خود اختصاص داده‌اند، اما در عین حال توجه اندکی به مسائل تخصصی و حرفه‌ای گزارشگری ورزشی را در آنها شاهد هستیم.

پیشینه نظری

به لحاظ نظری می‌توانیم روزنامه‌نگاری ورزشی را خواهر گزارشگری جنگ به حساب بیاوریم. در هر دو ژانر روزنامه‌نگاری، به‌خصوص زمانی که میدانی میهنی پیش‌روی است، شاهد دوگانه‌سازی خوب و بد هستیم. در هر دو ژانر، نگاه اصلی به رویداد در حال اتفاق، یعنی میدان مسابقه و ارائه اطلاعات و آمار درباره آن است و بررسی روند پیشین و پسین کمتر مورد توجه است و یا دست کم علاقه عموم مخاطبان بر این اساس استوار است که از کم و کیف نبرد کنونی باخبر شوند. روزنامه‌نگاری ورزشی نظیر روزنامه‌نگاری جنگ، روی تفاوت‌ها متمرکز است؛‌ تفاوت در رنگ، تفاوت در شهر، تفاوت در طبقه اجتماعی، و به‌طور کلی هر تفاوت دیگری که بتوان از آن برای برانگیختن احساسات هواداران استفاده کرد، از جمله این تفاوت‌ها است.

از سوی دیگر روزنامه‌نگاری ورزشی غالبا در یک سطح خاص (شهری، منطقه‌ای و یا ملی) گرایش متعصبانه دارد و هدف نهایی آن برد ـ باخت است؛ در نهایت به لحاظ رویکردی، توجه روزنامه‌نگاری ورزشی روی یک مسابقه است و با پایان یک دوره از مسابقات شاهد فروکش کردن توجه به آن و سپرده‌شدن رویدادهایش به تاریخ هستیم و در مقابل نشریات ورزشی به‌دنبال میدان نبرد بعدی می‌روند، درست شبیه آنچه در روزنامه‌نگاری جنگ شاهد آن هستیم. به لحاظ زبانی نیز روزنامه‌نگاری ورزشی زبان قربانی‌سازی و احساسی دارد، از قول ورزشکاران و مربیان و دست‌اندرکاران تیم‌ها می‌شنویم که «داور سر ما را برید»، «قربانی شرایط بد میزبانی شدیم»، « زمین کیفیت حداقلی برای این مسابقات را نداشت» و... از سوی دیگر در این نوع از روزنامه‌نگاری از بازیکنان تیم رقیب با صفات مختلفی نظیر خشن، ناجوانمرد، ضدورزش، فحاش و... یاد می‌شود.

در حقیقت روزنامه‌نگاری ورزشی روی نظام حاصل‌جمع نهایی صفر (یا همان برد ـ باخت) تاکید دارد. این تاکید افراط‌گرایانه روی تفاوت‌ها دقیقا در روزنامه‌نگاری جنگ نیز وجود دارد. در روزنامه‌نگاری جنگ نیز دوگانه‌سازی ما در برابر آنها، گرایش متعصبانه روی یکی از طرف‌های درگیر (به‌خصوص در جنگ‌های میهنی) و هدف نهایی مبتنی بر برد یا باخت وجود دارد. به لحاظ زبانی نیز روزنامه‌نگاری جنگ رفتارهایی دارد که نمونه‌های خفیف‌تر آن را در استفاده از زبان قربانی‌سازی و احساسی در روزنامه‌نگاری ورزشی شاهد هستیم.

این شباهت در رویکردها، میان روزنامه‌نگاری جنگ و روزنامه‌نگاری ورزشی باعث تردید در برخی رسالت‌هایی می‌شود که برای رسانه‌ها در پیشبرد اهداف انسانی وجود دارد. یکی از این اهداف نگاهی است که کمیته بین‌المللی المپیک به رسانه‌ها دارد. رسانه‌های ورزشی از اواخر دهه ۱۹۸۰ به‌عنوان عضوی از خانواده المپیک پذیرفته شده‌اند. «خوان‌آنتونیو سامارانش» درباره نسبت میان رسانه‌ها و المپیک معتقد است که با استناد اهداف عالی المپیک که در آن توصیه شده است جنبش المپیک و عقاید آن فراگیرترین ارتقای ممکن را بیابند، همه صورت‌های رسانه‌ای از جمله رسانه‌های چاپی، عکس، رادیو و تلویزیون بخش یکپارچه‌ای از خانواده المپیک بوده و به آن تعلق دارند. این نگاه به رسانه‌ها و فاصله آن با فضای کنونی رسانه‌ها موضوع یکی از پرسش‌هایی شد که از دکتر حسینعلی افخمی، استادیار ارتباطات و عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی پرسیدیم.

افخمی با اشاره به اینکه بیشتر روزنامه‌های ورزشی در ردیف نشریات زرد قرار می‌گیرند، بار چنین مسئولیتی را بر دوش روزنامه‌های کیفی انداخت که کرامت انسانی و صلح را قربانی منافع زودگذر نمی‌کنند. افخمی با اشاره به شباهت‌های روزنامه‌نگاری ورزشی و گزارشگری جنگ گفت که روزنامه‌نگاری که از جنگ گزارش می‌کند اگر جنگ را قهرمان نکند و با هدف نیل به صلح از جنگ بگوید، می‌تواند روزنامه‌نگاری صلح را توسعه دهد، مسئله‌ای که در جنگ‌های میهنی بسیار دشوار است، اما اگر میان روزنامه‌نگاران و نظامیان تفاوت قائل شویم، شدنی است، بدین ترتیب روزنامه‌نگاران ورزشی هم می‌توانند با تغییر نگاه به میدان مسابقه و عمق بخشیدن به نگاه خود به میدان مهمی مانند المپیک گزارشگری ورزشی در این عرصه را از میدان‌های خرد و محلی متفاوت کنند.

افخمی همچنین با وجود تمام این شباهت‌های نظری، مسئولیت روزنامه‌نگاران جنگ را از روزنامه‌نگاران ورزشی سنگین‌تر دانست: «هرچند جنس کار هر دو مشابهت‌هایی دارد، اما در روزنامه‌نگاری ورزشی مسئله انگاره یک کشور در جهان و کمک به تقویت آن مطرح است و در روزنامه‌نگاری جنگ، خاک کشور و حفظ آن مورد توجه است. خطای یک روزنامه‌نگار جنگ سبب مرگ هم‌وطنانش می‌شود، اما خطای روزنامه‌نگار ورزشی تصویر ذهنی مخاطبان از یک کشور را دچار خدشه می‌کند؛ از این منظر به لحاظ انسانی کار روزنامه‌نگار جنگی دشوارتر است».

اخلاق در روزنامه‌نگاری ورزشی

مسئله‌ای که در سال‌های اخیر مورد توجه قرارگرفته است، دشواری تنظیم نظامنامه‌ای اخلاقی برای نسبت میان ورزشکاران و روزنامه‌نگاران به‌ویژه در میدان‌های بزرگ و مهمی مانند المپیک است. براساس توصیه‌های اخلاقی روزنامه‌نگاران در حوزه‌های گوناگون خبری باید فاصله کافی را از منبع خبری حفظ کنند تا در ارائه گزارشی از رویدادهای پیش‌رو، بیشترین صحت و انصاف را به خرج دهند، مسئله‌ای که در روزنامه‌نگاری ورزشی به دلایل مختلف دشواری‌های فراوانی پیش روی دارد.

این دشواری‌ها در یک سطح به تنوع رسانه‌هایی که کالاهای ورزشی برای مخاطبان خود تولید می‌کنند، بازمی‌گردد و از سوی دیگر، گستردگی و تنوع فرهنگی و جغرافیایی این رسانه‌ها تهیه استانداردی فراگیر را دشوار کرده است. البته در کشورهایی مانند کانادا که چنین نظامنامه‌ای تهیه شده است، بیشتر بندهای آن از نظامنامه‌های اخلاق عمومی روزنامه‌نگاری استخراج شده است.

مسئله اخلاق در روزنامه‌نگاری ورزشی در سال‌های اخیر به پدیده‌ای در حال گسترش در جامعه‌شناسی ورزش تبدیل شده است. در حقیقت قیاس میان روزنامه‌نگاری ورزشی و روزنامه‌نگاری سیاسی سبب شکل گرفتن انتقاداتی درباره روزنامه‌نگاری ورزشی شده است. برای نمونه روزنامه‌نگاری ورزشی با تاکید و تمرکز روی اطلاع‌رسانی از نتایج مسابقات و شرایط بازی به سوی نوعی روزنامه‌نگاری مبتنی بر انتقال اطلاعات به جای روزنامه‌نگاری تحقیقی گام برمی‌دارد. در دهه‌های گذشته دغدغه‌های اخلاقی جدی در مورد اخلاق در روزنامه‌نگاری ورزشی به وجود آمد و تغییراتی در نوع رابطه میان قهرمانان، روزنامه‌نگاران و مؤسسات ورزشی ایجاد کرد.

در دوران پیش از فراگیری تلویزیون همراهی روزنامه‌نگاران با گروه‌های ورزشی سبب این شده بود که روزنامه‌نگاران به ابزاری برای ارتقای تیم‌ها تبدیل شوند. آنها با قهرمانان مسافرت می‌کردند و به‌سادگی با چشم‌پوشی از مسایل مربوط به زندگی شخصی قهرمانان، از آنها مفاخر ملی می‌ساختند. با گسترش پوشش خبری مسابقات ورزشی در تلویزیون در دهه ۱۹۷۰ فرصت بیشتری برای مخاطبان فراهم آمد تا از رویدادهای ورزشی با خبر شوند و کار برخی روزنامه‌های چاپی از شرح مسابقه و گزارش نتایج، به تحقیق در مورد پشت میدان مسابقه و نگاهی به درون تیم‌ها گرایش پیداکرد. گزارش‌های تحقیقی برخی رسانه‌های چاپی درباره زندگی خصوصی قهرمانان ورزشی، نابخردی‌های آنان، رفتارهای تیمی و کسب‌وکار ورزشی این قهرمانان، سبب شده است به تازگی قهرمانان و مقامات ورزشی تمایل کمتری به گفت‌وگو با رسانه‌ها نشان دهند.

روزنامه‌های فراوان ورزشی

اولین روزنامه‌های ورزشی در ایران در کنار باشگاه‌ها رشد کردند و توسط مدیران باشگاه‌های ورزشی برای تبلیغ فعالیت‌های باشگاه اداره می‌شدند.

دکترافخمی در پاسخ به این پرسش که این جایگاه برای روزنامه‌های ورزشی به لحاظ اصول حرفه‌ای روزنامه‌ها محل انتقاد هست یا خیر، تصریح می‌کند که اگر نشریه‌ای وابستگی مالی به باشگاهی خاص داشته باشد، باید برای مخاطب این مسئله روشن و واضح توضیح داده شود؛ وی معتقد است که به هرحال نشریه باید دغدغه‌های کارفرما را برآورده سازد و نمی‌تواند بر خلاف منافع آن عمل کند، اما این مسئله باید برای مخاطب روشن باشد.
در کشورهای صاحب فوتبال دنیا، جدا از نشریاتی که عموما به زندگی شخصی چهره‌های سرشناس و از جمله ستارگان ورزشی می‌پردازند، نشریات ورزشی تخصصی عموما به‌صورت هفته‌ای و یا ماهنامه منتشر می‌شوند مسئله‌ای که در مقایسه با آمار روزنامه‌های ورزشی متعدد در ایران سؤال‌برانگیز است.

برای نمونه در بریتانیا تنها یک روزنامه ورزشی منتشر می‌شود (استاراسپورت) که آن نیز بیشتر روی زندگی ستارگان ورزش متمرکز است. دکتر افخمی درباره ریشه‌های این مشکل دلایل مختلفی را ذکر می‌کند، نخستین اشاره او به حمایت‌های دولتی از مطبوعات است که آنها را به‌طور نسبی از مدیریت اقتصادی بی‌نیاز می‌کند و جایگاه مخاطب را در چرخه تولید محتوا کاهش می‌دهد: «روزنامه یک مؤسسه‌ای است که کار فرهنگی می‌کند و باید تیراژ مناسبی را داشته باشد و از حداقلی کمتر دیگر صرفه اقتصادی ندارد. ولی کاغذ سهمیه‌ای باعث می‌شود، کسی دنبال مخاطب نباشد.» افخمی برای نمونه به بریتانیا اشاره می‌کند، جایی که روزنامه‌ها به‌طور شاخصی به تیراژ وابسته هستند.

در بریتانیا روزنامه‌های عامه‌پسند و از جمله نشریات ورزشی، براساس برآوردهای اقتصادی و هزینه‌های تولید با تیراژ کمتر از 700 هزار نسخه توجیه اقتصادی برای ادامه انتشار ندارند، اما در ایران به دلایل مختلفی امکان جاری شدن یک فرمول خاص برای فعالیت اقتصادی روزنامه‌ها امکان‌پذیر نیست. افخمی دومین دلیل تعدد روزنامه‌های ورزشی در ایران را در این می‌داند که مطبوعات ورزشی نقش آوازه‌گری را بر عهده گرفته‌اند؛ «یعنی مطبوعات برای شهرت افرادی خاص و بازیکنان و یا باشگاهی خاص فعالیت کنند و با حمایت این گروه‌ها منتشر شوند و نیازی به میزان مشخصی از فروش نداشته باشند.»

مسئله سومی که از دیدگاه این استاد روزنامه‌نگاری به رشد روزنامه‌های ورزشی و اقبال به آنها کمک کرده است، ناتوانی صفحات ورزشی روزنامه‌های سراسری در پوشش اخبار ورزشی مورد نیاز مخاطبان است.

روزنامه‌نگاری ورزشی با رشد ورزش حرفه‌ای اهمیت بیشتری یافته است. در کنار این مسئله ورزش به‌عنوان یکی از مولفه‌های دیپلماسی فرهنگی و رسانه‌ای هر کشور نقش مهمی در آنچه دکتر افخمی آن را «انگاره‌سازی مثبت» می‌نامد، ایفا می‌کند.

زمانی که کوچک‌ترین رویدادهای ورزشی در نقطه‌ای از دنیا در رسانه‌های مختلف مورد توجه قرار می‌گیرد، باید آن را گوشه‌ای از دیپلماسی رسانه‌ای موفقی دانست که توسط روزنامه‌نگاران ورزشی طراحی شده و مورد توجه همکارانشان در نقاط مختلف دنیا قرارگرفته است. روزنامه‌نگاران ورزشی از این منظر می‌توانند نقشی فراملی و پراهمیت‌تر از همتایان خود در دیگر حوزه‌های روزنامه‌نگاری ایفا کنند.
----

منشرشده در روزنامه همشهری عصر

سواد موسیقی نداریم

2010-12-27T15:47:00.000+03:30

با محمدمهدی سدیفی در اثر یک اتفاق ساده آشنا شدم.آنجا در نمایشگاه کتاب با نمونه‌ای کم‌نظیر از یک کتاب در حوزه «سوادرسانه‌ای» به‌طورعام و سواد موسیقی برای رادیو به‌طور خاص، برخورد کردم.
کتاب «موسیقی شرق و غرب» از انتشارات مرکز تحقیق و توسعه صدا در سال ۱۳۸۱ است و در آن به زبان ساده درباره سبک و دستگاه‌های موسیقی شرق و غرب برای مخاطب غیرتخصصی توضیح داده شده است. کتاب با یک سی‌دی نیز همراه است که برای بخش‌های مختلف کتاب نمونه‌هایی از قطعات موسیقی انتخاب شده‌ و برای ملموس شدن توضیحات کتاب، همراه با مطالعه آن قابل دسترسی است.
سدیفی، موسیقی‌شناسی و ارتباطات خوانده است؛ پایان‌نامه‌اش به تجزیه و تحلیل دستگاه ماهور اختصاص داشته و 10 سال پیشتر در کسوت تهیه‌کننده و مدیر تولید و پخش رادیو بازنشسته ‌شده است و اکنون به‌عنوان مشاور مدیر رادیو ایران فعالیت می‌کند و مدرس دانشگاه و عضو شورای موسیقی معاونت صدا نیز است. به جز کتاب «موسیقی شرق و غرب»، کتاب دیگر درباره سازشناسی و کاربردسازها در رادیو در دست انتشار دارد. وی را در یک بعدازظهر بهاری در ساختمان شهدای رادیو ملاقات کردیم؛ در اتاقی که روی تخته سفید آن هنوز ریز اسامی و موضوع‌های سخنرانان جشنواره رادیو به چشم می‌خورد.
---

چطور به فکر تالیف این کتاب افتادید؟

سال‌های زیادی درصدد این بودم برای کسانی که آشنایی عمیق و علمی با موسیقی ندارند و الفبای موسیقی را بلد نیستند، منبعی تهیه کنم. مخاطبانی که طیف گسترده‌ای را از میان شنوندگان عادی تا بسیاری از تهیه‌کنندگان رادیو که آشنایی زیادی با موسیقی ندارند، در برمی‌گرفت؛ به‌ویژه اینکه در رادیو نقش موسیقی نظیر نقش تصویر در تلویزیون است و باید حتما یک تهیه‌کننده و برنامه‌ساز رادیویی آشنایی کامل با فرم‌ها و انواع موسیقی ایرانی و موسیقی ملل را داشته باشد. این ایده را با آقای دکتر نوری، مدیر وقت شبکه جوان مطرح کردم و در نهایت با موافقت دکترخجسته از طریق اداره تحقیق و توسعه صدا، این اثر منتشر شد.

موسیقی چه نقش‌هایی را در تولید یک پیام رادیویی دارد؟

جایگاه موسیقی در رادیو مانند تصویر در تلویزیون است و یکی از بازوهای پرقدرت برای رادیو به‌شمار می‌رود. موسیقی گاهی به‌عنوان «تشویق»، تقویت‌کننده پیامی است که در حال ارسال است، گاهی نیز تنها برای ایجاد فاصله استفاده می‌شود. از این منظر باید بگویم متأسفانه شناخت و استفاده از موسیقی بدون کلام در ایران اندک است و اطلاعات کمی درباره آن در میان مخاطب و تولیدکننده وجود دارد. مردم ما بیشتر خواننده را می‌شناسند و با خواننده در تماس هستند. کمتر شاهد این هستیم که شنوندگان و مخاطبان عادی به‌دنبال موسیقی بدون کلام باشند و غالبا این نوع موسیقی را نمی‌شناسند.

در حالی که در کشورهای دیگر موسیقی بی‌کلام اهمیت خاص خود را دارد و جایگاه معتدلی نسبت به موسیقی باکلام دارد. هنوز هم پس از سال‌ها اجرای سمفونی‌های بتهوون و باخ همچنان در اروپا با استقبال علاقه‌مندان موسیقی روبه‌رو می‌شود و این نشان از اشراف به موسیقی بدون‌کلام در میان این ملل دارد. در مقابل توجه به موسیقی بدون کلام در ایران آن‌قدر کم شده است که رپرتوار اجرایی موسیقی به هم خورده است. می‌دانید که کنسرت موسیقی سنتی ایرانی به این صورت است که اول پیش درآمد اجرا می‌شود، سپس آواز و پس از آن چهارمضراب و در نهایت تصنیف و قسمت پایانی یا « رِنگ» اجرا می‌شود؛ اما الان حتی در کاست‌ها و سی‌دی‌های موسیقی سنتی نیز به‌دلیل توجه مخاطب، خواننده در ابتدای کار قرار داده شده است.

به‌نظرم در کتاب موسیقی شرق و غرب، تلاش شده تا این مسئله کمی شرح و بسط یابد؟

در کتاب ابتدا به موسیقی ایران پرداخته شده و توضیحات مختصری درباره آواز و پیش درآمد و سایر مراحل و تفاوت آنها آمده ‌است تا بتوان شناختی میان مردم نسبت به موسیقی سنتی خودمان فراهم آورد. الان اگر از ۵۰نفر به‌طور تصادفی بپرسید که فرق پیش درآمد و چهارمضراب چیست، احتمالا تعداد زیادی از آنها پاسخ دقیقی ندارند. سعی شد که در این کتاب در حد شناخت عمومی از موسیقی این موارد توضیح داده ‌شود و برای آشنایی شنیداری مخاطب با مسائل مطرح شده کتاب با یک سی‌دی همراه شد.

قاعدتا نوشتن برای عموم، درباره موضوعی که تقریبا همیشه در سطح تخصصی مطرح بوده است، باید دشواری‌هایی داشته باشد؟

بله، نوشتن یک کتاب تخصصی در این مورد برای من بسیار ساده‌تر از این بود که این کتاب برای عموم مردم و با زبان همه‌فهم نوشته شود. یکی از دغدغه‌های من چگونه نوشتن این اثر بود تا مورد استفاده همه قرارگیرد و به همین دلیل زمان و انرژی زیادی صرف نگارش این مجموعه شده است.

زمان پخش انواع موسیقی در رادیو چگونه برنامه‌ریزی می‌شود؟

ما دو «پیک» ـ زمان اوج مصرف ـ شنونده داریم. یکی از ۶ تا ۱۰ صبح و دیگری از حدود ساعت 4 بعدازظهر است که بسیاری از مردم از محل کار خود باز می‌گردند. می‌دانید که در رادیو ما مخاطب را سیار در نظر می‌گیریم و برای مخاطبی پیام طراحی می‌شود که در حال حرکت است. بیشتر شنوندگان رادیو در حال حاضر سیار هستند و دیگر مخاطب برای شنیدن برنامه رادیو پای آن نمی‌نشیند.
اکنون درپیک‌های پخش رادیو، موسیقی پرتحرک پخش می‌شود. به‌نظر من نباید امروز مانند بیست‌وپنج سال پیش رفتار کنیم و باید این رویه را تغییر داد. الان پیش از رادیو همه بیدار هستند و روند حرکت اجتماع تند شده است. همه بیدار شده‌اند و در ترافیک صبحگاهی شهرهای بزرگ شنونده رادیو هستند، به همین دلیل من معتقدم بر خلاف گذشته تپش و موسیقی پرتحرک را باید برای مخاطب نیمه‌شب به بعد پخش کنیم که بیدار هستند و باید آنها را تا پایان شیفت شبانه بیدار نگاه داریم.

یعنی پس از نیمه‌شب مخاطب اصلی رادیو، نیروی شبکاری است که نیازش موسیقی پرتحرک است؟

بله، ‌برای مخاطبی که شبکار نیست تا نیمه‌شب می‌توان تدارک برنامه دید و از این ساعت به بعد باید موسیقی را متناسب با نیاز مخاطبی که می‌خواهد بیدار بماند، پخش کنیم. مانند پلیس و پرستار و آتش‌نشان و کارگر کارخانه؛ نباید برای این مخاطبان موسیقی‌ای پخش کنیم که خوابشان ببرد و برعکس صبح‌ها که مخاطب التهاب و استرس به موقع رسیدن به محل کار و مدرسه فرزندش و... را دارد، می‌توان با موسیقی ملایم وی را آرام کرد. همچنین در دوره اوج مصرف رادیو در ساعات غروب به بعد، که مخاطب خسته از کار و درس به خانه باز می‌گردد، باید موسیقی ملایم پخش شود و اضطراب بیشتر برای او ایجاد نکنیم و از موسیقی آرامش‌بخش استفاده کنیم.

مواجهه‌ شبکه های رادیویی در مورد استفاده از موسیقی چگونه است؟ آیا به معیارهای فنی توجه می‌کنند یا به سلیقه‌های مخاطبان؟

شبکه‌های رادیویی درمورد مصرف موسیقی دو بخش هستند. برخی رادیوها مثل «پیام» بیشتر روی موسیقی متمرکزند و شبکه‌های دیگر سیاست‌های متفاوتی دارند. از سوی دیگر همانطور که اشاره شد، در رادیو با دوگونه موسیقی سروکار داریم. گاهی موسیقی را به‌عنوان موسیقی پخش می‌کنیم و گاهی موسیقی را به‌عنوان بخشی از پیام پخش می‌کنیم. این کار در تلویزیون با تصویر پوشش داده می‌شود. مثلا تصویر بهار و پاییز در تلویزیون به‌راحتی از هم قابل تمیز است.

در رادیو هم وقتی از سعدی صحبت می‌کنیم، نمی‌توانیم همزمان موسیقی الکترونیک پخش کنیم. این تفاوت کاملا احساس می‌شود و سریع نیز با عکس‌العمل مخاطبان روبه‌رو می‌شویم، به همین دلیل سعی می‌کنیم تجانس هر موسیقی با مطلب و موسیقی قبلی و بعدی رعایت شود و حتی گاهی تلاش تهیه‌کننده‌ها بر این است که وقتی دو تصنیف پشت سرهم پخش می‌شوند، خیلی به لحاظ دستگاهی از هم دور نباشند، زیرا مخاطب سریع نسبت به بی‌سلیقگی در توالی موسیقی‌ پخش شده نیز عکس‌العمل نشان می‌دهد.

پرسش بعدی من درباره دلیل کمرنگ بودن استفاده از موسیقی نواحی ایران در رادیو است؛ زیرا مخاطب این نوع از موسیقی در مناطق مختلف با پیام آن از پیش آشناست و وقتی آن را می‌شنود، احساس نزدیکی بیشتری با رادیو می‌کند.

بله، متأسفانه از این نوع موسیقی کمتر استفاده می‌شود. البته به‌تازگی کمیته موسیقی معاونت صدا، سیاستگذاری جدیدی درباره استفاده از موسیقی مناطق مختلف ایران در شبکه‌های مختلف صدا، به‌ویژه شبکه‌های سراسری صورت داده است. ولی مسئله اینجاست که الان مثلا موسیقی کردی و لُری و آذری نسبت به اقوام دیگر بیشتر در رادیو حضور دارند.
اما دلیل این مسئله به ضرب‌آهنگ این موسیقی‌ها بازمی‌گردد که تهیه‌کنندگان را به استفاده از آنها ترغیب می‌کند. من با این نوع استفاده موافق نیستم. به‌نظرم این نگاه به انواع موسیقی مناطق ایران شایسته جایگاه آنها نیست. اگر به کتاب موسیقی شرق و غرب مراجعه کنید، می‌بینید که این موسیقی‌ها جایگاه و ارزش خاص خود را دارند و به خاطر ضرب‌آهنگ آنها نباید اینگونه مصرف شوند. اینها ارزش تاریخی و موسیقایی دارند. بخشی از فرهنگ و باور مردمان آن مناطق را تشکیل می‌دهند و باید این نوع موسیقی‌ در جایگاه خاص خود در رادیو مصرف شود. من با استفاده از موسیقی مناطق ایران، ‌صرفا به‌دلیل ریتم آنها موافق نیستم.

مسئله‌ دیگر این است که رادیو با وجود مصرف نسبتا بالای موسیقی، معمولا اطلاعات اندکی درباره ترانه و یا تصنیف پخش شده در اختیار مخاطب قرار می‌دهد، آیا امکان توصیف بیشتری از قطعات پخش شده وجود ندارد؟

در میان وظایف برخی شبکه‌ها مثل فرهنگ، این مسئله تعریف شده است، اما تمرکز روی این مسئله برای نمونه در میان وظایف شبکه پیام تعریف نشده است. البته فی‌النفسه اشکالی ندارد که چنین اتفاقی بیفتد و شناسنامه اثر و زمینه‌های آن مورد توجه قرار گیرد، اما در سیاست‌های شبکه‌ها چنین رویکردهایی جایی ندارد. از سوی دیگر تاکید بر این مسئله موجب از هم‌‌گسیختگی در برنامه‌های رادیو می‌شود، اما به‌طور کلی هر جایی که فرصت باشد، شبکه‌ها از این کار امتناع نمی‌کنند.

شبکه‌های موسیقی‌محوری مانند رادیو پیام در انتخاب موسیقی تا چه اندازه علائق مخاطب را در نظر می‌گیرند؟

هر شبکه‌ای سیاست‌هایی دارد که این سیاست‌ها، به‌علاوه خواست‌های مخاطبان رویکرد شبکه را شکل می‌دهد. شبکه با توجه به سیاست‌هایش و نظرسنجی انجام شده از مخاطبان این انتخاب‌ها را صورت می‌دهد و محصولش آن است که در یک بخش رادیویی می‌شنوید.

با توجه به سرعت حرکت سلیقه مخاطب و محدودیت‌های رادیو، دست‌اندرکاران موسیقی چه راهکاری را در نظر می‌گیرند؟

ما از یکسو سیاست‌های سازمان را داریم و از سوی دیگر خواسته‌هایی که مخاطب به سازمان وارد می‌کند، سعی بر این است که تعادلی میان این دو برقرار شود. البته ناگفته نماند که برخی از این کارهایی که مورد توجه مردم قرار گرفته‌اند، ارزش موسیقایی زیادی ندارند و سعی بر این است که در رادیو از انواع موسیقی‌ای استفاده کنیم که فاخر باشند. یعنی اگر موسیقی تکنو هم استفاده می‌شود، از نوع فاخر آن باشد.

---
منتشرشده در روزنامه همشهری عصر

اهمیت سواد رسانه و پرسش‌های پیش‌رو

2010-12-27T15:42:00.000+03:30

این روزها بحث سواد رسانه‌ای را بیشتر در محافل آکادمیک و در بحث‌های گروه‌های پیشروی اجتماعی می‌شنویم.
و این بحث به‌صورت یک روند جهانی برای کنترل محتوا از پایین و توسط مصرف‌کننده به‌عنوان تنها راه کاستن از آثار نامطلوب رسانه‌ها درآمده است.
اهمیت سواد رسانه‌ای را می‌توان در 5 نکته دانست. نخست اینکه رسانه‌ها روی فرایندهای دمکراتیک اثر عمیقی دارند. در فرهنگ رسانه‌های جهانی مردم به 3 مهارت نیازدارند تا بتوانند نقش شهروندی خود را در ساختارهای دمکراتیک پیش ببرند. این 3 نقش عبارتند از اندیشه انتقادی، ابرازعقاید خود و مشارکت.

سواد رسانه‌ای می‌تواند این 3 خواسته را پیش‌ببرد، سوادرسانه‌ای می‌تواند به شهروندان آینده این امکان را بدهد که گروه‌های سیاسی را طبقه‌بندی کنند، آن را فهم کرده و در حوزه گفتمان عمومی بسط دهند و در نهایت تصمیم‌هایی آگاهانه در هنگام رای دادن بگیرند.

دومین اهمیت سواد‌رسانه‌ای زمانی آشکار می‌شود که به مصرف بالای رسانه‌ای و اشباع شدن جامعه با رسانه‌ها نگاهی بیندازیم. تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی، ‌بازی‌های ویدئویی، مجلات، بیلبوردها، اینترنت و...، همه و همه پیام‌های رسانه‌ای شده بیشتری را در یک روز به ما منتقل می‌کنند که گاهی بیش از تمام پیام‌هایی است که اجداد ما در یک سال دریافت می‌کردند، سواد رسانه‌ای در حقیقت این مهارت را به ما می‌دهد که از میان این دریای پیام‌ها و تصاویر ایمن عبور کنیم.

سومین بعد اهمیت سواد رسانه‌ای به نفوذ رسانه‌ها بر شناخت، درک و گرایش ما در مورد مسائل مختلف می‌پردازد. تجربه‌ رسانه‌ای ما اثر مهمی بر راهی که ما درباره دنیای اطرافمان می‌اندیشیم، تفسیر می‌کنیم و عمل می‌کنیم، دارد. سواد رسانه‌ای با کمک به ما برای فهمیدن این نفوذ می‌تواند به ما کمک کند از وابستگی خود به رسانه‌ها و تصویرسازی آنها بکاهیم.

مسئله چهارم افزایش اهمیت اطلاعات و ارتباطات بصری است. در حالی که مدارس ما بیشتر در عالم چاپ باقی مانده‌اند زندگی ما به‌طور روزافزونی تحت‌تأثیر تصاویر بصری است. از لوگوهای تجاری تا بیلبوردهای غول‌پیکر و از تلفن‌های همراه تا سایت‌های اینترنتی از این جمله هستند. آموزش چگونگی خوانش لایه‌های چندگانه ارتباطات برپایه تصویر مسئله مهمی است که باید به سواد چاپی سنتی افزوده شود. ما در دنیای چندرسانه‌ای زندگی می‌کنیم.

نکته پنجم اهمیت اطلاعات در جامعه و نیاز به آموزش مادام‌العمر است. فرایندهای اطلاعاتی و خدمات اطلاعاتی در کانون تولید ملی قرار گرفته‌اند اما در کنار این صنایع رسانه‌های جهانی رشد بسیاری کرده‌اند و این صداهای مستقل و دیدگاه‌های متنوع را به چالش می‌کشند، بر این اساس سواد و آموزش رسانه‌ای می‌تواند هم به معلمان و هم دانش‌آموزان کمک کند تا بفهمند اطلاعات از کجا می‌آید، چه منافعی ممکن است در پس آن باشد و چگونه می‌توان به صداهای دیگری در این مورد دست یافت.

«مرکزی برای سواد‌رسانه‌ای» یا(Center For Media Literacy) که پژوهش‌های متنوعی را روی مسئله سواد رسانه‌ای صورت داده است، 5 پیش‌فرض اصلی در مباحث مربوط به سوادرسانه‌ای را بیان می‌کند:

۱ -همه پیام‌های رسانه‌ها ساخته می‌شوند.
۲ -پیام‌های رسانه‌ای ساخته شده از یک زبان خلاق در چارچوب قواعد خود بهره می‌برند.
۳ - انسان‌های متفاوت از یک پیام تلقی‌های متفاوتی دارند.
۴ - رسانه‌ها ارزش‌ها و دیدگاه‌ها را در پیام‌هایشان جاسازی می‌کنند.
۵ - بیشتر پیام‌های رسانه‌ای برای به دست آوردن سود و یا قدرت سازماندهی می‌شوند.

این مؤسسه همچنین 5 پرسش کلیدی ساختارشکن را نیز مطرح می‌کند که به تجزیه و تحلیل پیام کمک می‌کند:

۱ -چه کسی این پیام را خلق کرده است؟ ( این پرسش مهم به‌دنبال مولف پیام است)
۲ - از چه تکنیک‌های خلاقانه‌ای برای جلب توجه من استفاده شده است؟ (این پرسش به‌دنبال یافتن ساختار است)
۳ - چقدر ممکن است انسان‌های متفاوت برداشت‌های متفاوتی از این پیام انجام دهند؟ (این پرسش به‌دنبال بررسی مخاطب است)
۴ -چه ارزش‌ها، سبک‌های زندگی و دیدگاه‌هایی در این پیام بازنمایی شده و یا حذف می‌شود؟ (این پرسش به‌دنبال بررسی محتوای پیام است)
۵ - چرا این پیام ارسال شده است؟ (و در نهایت این پرسش نیز به‌دنبال این است که هدف نهایی از طراحی و ارسال چنین پیامی را دریابد)
---
ترجمه/ منتشرشده در روزنامه همهشری عصر

نشانه‌گیری تنفگ ساچمه‌ای به سوی اخلاق رسانه‌ای

2010-12-27T15:30:00.000+03:30

این روزها استفاده از شبکه های اجتماعی مانند شکار با تفنگ ساچمه ای شده است. وقتی شلیک انجام می شود ناگهان ده ها تیر به سوی توده هدف و نه یک هدف خاص، پرتاب می شود که هم به هدف می خورد و هم به جاهایی دیگر می رود که در کنترل نیست. به همین دلیل هم شکار با این تفنگ ها ویژگی خاص خودش را دارد و البته خطر اصابت به اهدافی که مورد نظر نیست را دارد و ممکن است تبعاتی داشته باشد. شاید به همین دلیل است که می گویند در فضای سایبر نشر محتوا پایان فرآیند نشر نیست. زیرا با نشر محتوا و گردش آن در فضاهای موجود بر روی وب، از قبیل سایت های خبری، وبلاگ ها، شبکه های اجتماعی، سایت های اشتراک لینک و اشتراک محتوا و مانند اینها، پردازش و تفسیر و تحلیل آن آغاز می شود و به مدد فناوری رسانه ای نشر هر محتوایی به نتایجی بیش از یک بازخورد ساده منجر می شود.

مسئله برای روزنامه نگاران ابعاد مهم تری هم دارد. روزنامه نگاری که برای یک رسانه بزرگ و شرکتی می نویسد و به قواعد سازمانی حاکم بر آن تن داده است، مانند یک شهروند عادی در صفحات شخصی اش، به خصوص در شبکه های اجتماعی آزادی عمل و بیان ندارد. او باید مرتب مواظب باشد برخلاف مواضع سازمان رسانه ای که برایش کار می کند چیزی نگوید و حرفی نزند. وگرنه حتی یک توییت ساده می تواند موجب اخراج او شود. اتفاقی که در دو ماه اخیر برای دو روزنامه نگار باسابقه آمریکایی افتاد. اوکتاویا نصر و هلن توماس روزنامه نگارانی بودند که شغلشان را به خاطر چنین مسائلی از دست دادند. داستان هلن توماس متقدم تر است. او که قدیمی ترین خبرنگار کاخ سفید هم بود در یک ویدیوی خانگی که بر روی شبکه یوتیوب پخش شد جملاتی را درباره اسرائیل گفت که به مذاق فضای سیاسی آمریکا خوش نیامد. او گفت که اسرائیلی ها باید از فلسطین بروند و وقتی فرد پشت دوربین پرسید کجا؟ با لبخندی گفت «لهستان، آلمان، امریکا یا هر جای دیگر».

پخش این ویدیو بر روی مهم ترین شبکه اشتراک فیلم در دنیا باعث شد که او در فضای سیاسی رسانه ای آمریکا مورد انتقاد شدید قرار گیرد و به همین دلیل از شغل خود استعفا داد. مورد جدیدتر به خانم اوکتاویا نصر باز می گردد. روزنامه نگار لبنانی و مسیحی و سردبیر ارشد بخش خاورمیانه سی ان ان. او پیش از مرگ علامه فضل الله با وی مصاحبه کرده بود و وقتی خبر فوت علامه منتشر شد در توییتر خود خبر را درج کرد و نوشت «من برای او احترام قائل بودم». اینجا بود که ساچمه های شلیک شده از کنترل خانم روزنامه نگار خارج شدند و موقعیت شغلی بیست ساله او را به خطر انداختند. انتقادهای شدیدی از او شد و در نهایت با وجود عذرخواهی او، مدیرانش در سی ان ان او را از کار کنار گذاشتند و گفتند بی طرفی حرفه ای را نقض کرده است. آنطور که از فضای رسانه ای آمریکا برمی آید، او احتمالا برای همیشه فرصت کارکردن در یک آژانس خبری را از دست داده است زیرا مطابق عرف آنجا او بی طرفی رسانه ای را نقض کرده است.
خانم نصر در ابتدا گفت که ستایش او از علامه فضل الله به دلیل مواضع وی درباره زنان بوده است و شاید باید بستر دیگری به غیر توییتر را – که تنها اجازه انتشار ۱۴۰ کاراکتر را می دهد برای نوشتن انتخاب می کرده است. ولی توضیحات او در نهایت مؤثر نیفتاد و مدیرانش به دلیل «ضعف در قضاوت» او را برکنار کردند. منتقدین او در حقیقت نسبت به مواضع علامه فضل الله در قبال مقاومت لبنان و فلسطین و دفاع همه جانبه وی از مسئله مقاومت در برابر اسرائیل بی تاب بودند و به همین دلیل هم حتی یک احترام ساده را تاب نیاوردند.
ستون نویسان روزنامه های آمریکایی این مسئله را مورد بررسی قرار دادند. شماری از این بررسی ها نیز به انتقاد از موقعیت به وجود آمده داشت. مثلا روزنامه هوفنیگتون پست در یادداشتی که منتشر کرد نسبت به ایجاد یک «دیوار برلین روشنفکری» انتقاد کرد که آدم های به ظاهر بد و افکار به ظاهر بد را آن سوی دیوار نگاه می دارد و اجازه ورود آنها را به جامعه ای که مدعی است «آزادی بیان» در آن رواج دارد، نمی دهد. ستون نویس این روزنامه همچنین گفت که پس از یازده سپتامبر خط قرمز رسانه های آمریکا مبارزه با تروریسم و امنیت اسرائیل را یکی گرفته است. حزب الله لبنان نیز اخراج این روزنامه نگار لبنانی را «تروریسم روشنفکری» دانست. ابراهیم موسوی، سخنگوی حزب الله غرب را متهم کرد که در قبال خاورمیانه استانداردهای مضاعفی را به کار می گیرد.

به هر حال اکتاویا نصر مجبور به ترک سی ان ان شد. او حتی از اکانت توییتر خود با عنوان octavianasrCNN به حساب کاربری دیگری نقل مکان کرد. پریسا خسروی نایب رئیس ارشد بخش گردآوری اخبار سی ان ان که مدیر بالادستی نصر محسوب می شد خبر کنارگذاشتن او از این آژانس خبری را اعلام کرد و گفت که نصر نباید اظهارنظری به این مهمی را در یک پست توییتری و بدون توضیح لازم می گذاشته است و این مسئله اعتبار او را در جایگاهی که دارد زیرسئوال می برد.

روزنامه نگاری در آمریکا شغلی سیاسی است. روزنامه نگاران رسانه های بزرگ و روزنامه های سراسری پرتیراژ که در شهرهای بزرگ نوار شمالی منتشر می شوند در خلال سال های تثبیت نظام رسانه ای این کشور تبدیل به بخشی از مناسبات سیاسی ایالات متحده شده اند. به این ترتیب رسانه ها تقریبا محتوایی یک دست تولید می کنند و خطوط کلی اخبار در رسانه های بزرگ با هم تفاوت زیادی ندارد. به همین دلیل هم اظهارنظر ساده خانم نصر با این حجم از هجمه علیه سی ان ان روبرو شد و حتی خود او هم وقتی از تبعات گلوله های ساچمه ای که شلیک کرده بود با خبر شد، خیلی راحت عذرخواهی کرد و کنار کشید. نظام نامه های اخلاقی مربوط به عینیت و بی طرفی برای روزنامه نگاران غربی جدی گرفته می شود. وقتی سوژه ای با خطوط کلی مشخص به روزنامه نگار داده می شود او باید در پرداخت خبر بی طرفی را رعایت کند. منصفانه بنویسد و از تمام طرف های درگیر حرف بزند. نباید سخنگوی یکی شود و نباید به مخاطب القا کند که یکی از طرفین ماجرا موضعی بر حق دارد. اینها اصولی هستند که بخش خبری یک رسانه در غرب باید به آنها توجه کند. جدای از این سردبیری روزنامه در قالب سرمقاله و نوشتارهای وابسته به سردبیری مواضع کلان گردانندگان را منتشر می کند و ستون نویسان نیز با توجه به فضایی که روزنامه در اختیارشان قرارداده است موضع می گیرند. این تقسیم کار باعث شده است سوگیری فردی حذف و سوگیری ساختاری و سازمانی جایگزین آن شود. در چنین ساختاری است که جمله کمتر از ۱۴۰ کاراکتری اکتاویانصر می تواند یک جرمی سنگین تلقی شود و مجازات سنگینی هم برایش دیده شود. اما در تحلیل این مسئله نباید ساختار خبری و مناسبات سیاسی رسانه ای داخل ایالات متحده را از نظر دور داشت.

این روایت از عینی گرایی رسانه ای همواره مورد انتقاد بوده است. کنش گران اجتماعی معتقدند که جریان اصلی رسانه ای همواره صدای گروه های اقلیت را نشنیده می گیرد و به نفع اولویت های سازمانی سوگیری دارد. آنها می گویند به دلیل دغدغه های فراوان، فشار صاحبان آگهی و منافع صاحبان رسانه نمی توان به سادگی از عینیت و خبر عینی سخن گفت. آنها می گویند ایدئولوژی زدایی از جهان ناممکن است و به همین دلیل رسانه های متعلق به جریان اصلی نه تنها بی طرف نیستند بلکه مروج هژمونی حاکم هستند. در بحث های نظری مربوط به رسانه های کنش گر با استناد به همین بحث هاست که عینی گرایی کلا کنار گذاشته می شود. اصحاب این رسانه های معتقدند که باید عینی گرایی را کنار بگذارند و به نفع اندیشه اجتماعی مصلحانه ای که در نظر دارند بنویسند. البته این یک روایت غالب نیست، اما به هرحال عکس العملی است نسبت به سوگیری ساختاری موجود در ساختار رسانه ای غرب.

در مجموع با بسط یافتن شک گرایی پست مدرن درباره حق گرایی عینی و بدگمانی درباره این ادعا که سازمان های خبری به دنبال آگاهی بخشی متوازن باشند، مسئله عینیت در نگاه های اخلاق روزنامه نگاری مورد توجه دوباره قرارگرفت. عینیت در خبر مورد انتقادهای متعددی قرار گرفت هست. نخست اینکه توقعی بسیاری ایده آل از روزنامه نگاری دارد و به همین دلیل تبدیل به اسطوره ای دست نیافتنی شده است. دوم اینکه دست روزنامه نگاران را می بندند و آنها را مجبور به استفاده از ساختارهایی محدود می کند و در نهایت اینکه چیزهایی مثل روزنامه نگاری مدافعه جو، تفسیری و دیده بانی را کنار می گذارد. به هر حال درباره عینی گرایی هنوز نقدها وجود دارد و هنوز هم پاسخی روشن برای آنها داده نشده است. نقد عینی گرایی باید با ارائه مدلی جایگزین هم همراه باشد، بازتعریف عینی گرایی و یا چیزی مانند آن. البته کنشگران اجتماعی منتظر این مباحث نظری نمانده اند، آنها فعالانه رسانه های شهروندی جایگزین (یا مکمل) را راه انداخته اند و حرف های خودشان را می زنند، از طریق این رسانه ها عمل می کنند و ساختارهای خود را تثبیت می کنند. ورود آنها به عرصه خبر، نسل پنجم اخلاق رسانه ای را ایجاد کرده است. جایی که در آن رویکردی ترکیبی به رسانه مورد توجه قرارگرفته است. در این رویکرد ارتباط گرانی متعدد وارد عرصه خبر شده اند و با استفاده از ابزارهای تعاملی چندرسانه ای و شبکه های اجتماعی روزنامه نگاری کلاسیک را به چالش کشیده اند. آنها با تفنگ ساچمه ای مجازی خود این بار بنیان های اخلاق روزنامه نگاری کلاسیک را هدف گرفته اند. و این حوزه نیز مملو از ناهمرأیی بر روی مفاهیم پایه ای شده است که روزنامه نگاری بر پایه آنها به وجود آمده است.
---
منتشرشده در روزنامه شرق- صفحه کیوسک

رسانه همان مخاطب است

2010-12-27T15:26:00.000+03:30

ظهور فناوري هاي مدرن ارتباطي و رشد روزافزون دسترسي به آنها در ميان جوامع مختلف صنعتي و در حال توسعه سبب شده است اين فناوري ها در حوزه هاي مختلف اجتماعي، فرهنگي و سياسي پايه گذار تغيير شوند. علاوه بر اينكه دسترسي به اينترنت در نقاط مختلف دنيا افزايش يافته است، فناوري ها و نرم افزارهاي بهره برداري از آن نيز بهبود يافته و فراگيرتر مي شوند. پديده اي رخ داده و در حال تكوين است كه آن را انقلاب اطلاعات لقب داده اند؛ انقلابي تكنولوژيك كه مهم ترين تفاوت آن با انقلاب صنعتي نه در محوريت دانش و اطلاعات، بلكه در كاربرد اين دانش و اطلاعات در توليد دانش و وسايل پردازش- انتقال اطلاعات در يك چرخه بازخورد فزاينده ميان نوآوري و كاربردهاي نوآوري است.

همچنين با ظهور فناوري هاي مدرن ارتباطي و گستردگي و شمول اينترنت، جهان وارد دوران جديدي شده است كه با عنوان هاي خاص ارتباطي نظير «جامعه اطلاعاتي»، «جامعه شبكه اي»، «جامعه هاي معرفتي»، «جامعه اطلاعاتي و ارتباطي» و «جامعه دانايي» از دوره هاي پيش از خود متمايز مي شود. وجه تمايز اين جهان جديد را مي توان در اين خلاصه كرد كه شهروندان عادي قادر شده اند بدون آموزش هاي حرفه اي روزنامه نگاري، خود به تنهايي يا با همكاري يكديگر محتواي رسانه اي را خلق كنند، مورد بحث قرار دهند يا صحت آن را مورد بررسي قرار دهند. اين مساله ايده اصلي پشت مفهوم گسترده «روزنامه نگاري شهروندي» است.

البته دنياي رسانه هاي شخصي محدود به توليد متن روي وب نيست و برخي از آنها به پست هاي تصويري (عكس و فيلم) از يك رويداد شخصي يا عمومي يا تهيه فايل صوتي و قرار دادن آن روي وب نيز گرايش دارند. با ظهور ابزارهاي دستي مانند تلفن همراه و «همه كاره »ها (دستگاه هاي كوچكي كه مجموعه اي خدمات چندرسانه اي امكان پذير مي كنند)، حوزه عمل رسانه هاي شهروندي گسترده تر شده و بيش از هر زمان ديگر بر عنصر زمان و مكان چيره شده است. امروزه علاوه بر وبلاگ نويسي مبتني بر متن و چندرسانه اي، شاهد وبلاگ نويسي به كمك تلفن همراه (يا موبلاگ نويسي ) نيز هستيم، كه اين پديده نيز به مدد پديده همگرايي رسانه اي و قرار گرفتن پروتكل هاي ساده تري از وب روي تلفن همراه امكان پذير شده است. در حقيقت مي توان اين گونه گفت كه دگرگوني هاي فناوري در سال هاي اخير رسانه ها نه تنها سطوح مختلفي از دوسويگي را امكان پذير ساخته است، بلكه مرزهاي ميان توليدكننده و دريافت كننده پيام را محو كرده است، دروازه باني خبر را برچيده است و در يك كلام مخاطب را به چرخه توليد خبر وارد كرده است و به قول بنيانگذاران پايگاه اينترنتي «اوه ماي نيوز» در كره جنوبي شعار امروز طرفداران نظريه هاي جبرگرايانه از «رسانه همان پيام است» به«رسانه همان مخاطب است» تغيير يافته است.

آنچه در عصر حاضر اهميت مي يابد، توجه به اين نكته است كه رسانه هاي جديد با بهره گيري از كد ديجيتال و يكسان سازي زيرساخت هايي كه مورد استفاده قرار مي گيرند، كمك شاياني به توسعه فناوري هاي جديد كرده اند. اين رسانه ها نظم خطي سنتي واحدهاي بزرگ اطلاعات و ارتباطات را از ميان برده و صورت هاي مختلف رسانه را به هم نزديك كرده اند. همچنين از سوي ديگر صورت بندي چندرسانه اي نيز گونه هاي ارتباطات نظير ارتباطات راه دور، ديتا و عددي را به هم نزديك كرده و كمك كرده فرآيند ذهني آموزش از طريق رسانه بهبود يابد. ظرفيت هاي بالاي رسانه هاي ديجيتال نظير سرعت، بي مكاني، ظرفيت ذخيره سازي، دقت فني و گزينش پذيري نيز به اين مساله كمك كرده است. البته اين رسانه ها داراي ضعف هايي نيز در برآوردن دوسويگي كامل، توان حسي پايين و همچنين ناتواني در حفاظت از حريم خصوصي كاربران و ناتواني كاربران در تحليل و تفسير اطلاعات انبوه به دست آمده هستند.

رسانه هاي ديجيتال همچنين به تغيير سبك زندگي افراد در جامعه اطلاعاتي و ارتباطي نيز منجر شده اند. در اين جامعه مخاطبان شبكه ديگر منفعل نيستند، بلكه كنشگراني فعال هستند كه ارتباط متقابل نيز برقرار مي كنند. در اين جامعه رسانه هاي ارتباط جمعي به رسانه هاي تقسيم شده، سفارشي و فردي تبديل شده اند. رسانه هاي نوين ديگر به مفهوم سنتي كلمه، رسانه هاي همگاني نيستند كه پيام هاي محدودي را براي انبوهي از مخاطبان متجانس پخش كنند. به دليل تعدد پيام ها و منابع در جامعه شبكه اي، مخاطبان قدرت انتخاب بيشتري پيدا كرده اند. اين مخاطبان بيشتر دوست دارند پيام هاي خود را انتخاب كنند و همين امر دسته بندي آنان را دشوارتر مي كند و رابطه فردي ميان منبع پيام و مخاطب را افزايش مي دهد.

همه اين فرآيندي كه مطرح شد به اين مساله كمك كرده است تا پديده اي مشترك با توصيف هاي متعدد شكل بگيرد. يكي از متداول ترين واژگاني كه براي توصيف اين پديده به كار گرفته مي شود «روزنامه نگاري شهروندي» است. به طور عام اين واژه طيف گسترده اي از سايت هاي اينترنتي، نشريات چاپي، شبكه هاي راديويي و اندك برنامه هاي پخش سراسري تلويزيوني را در برمي گيرد كه در آنها نقش مخاطب در توليد محتوا در سطوح مختلفي برجسته تر است.

مارك گلاسر روزنامه نگار و متخصص رسانه هاي جديد در وبلاگش با عنوان «مدياشيفت» كه از منابع پرمخاطب اين حوزه روي وب به شمار مي رود، در پستي كه در ساعت 11:29 ، 27 سپتامبر 2006 روي اينترنت قرار گرفت، در مطلبي با عنوان «راهنماي شما به سوي روزنامه نگاري شهروندي» مي گويد يكي از مهم ترين مفاهيم نهفته در بحث هاي مربوط به روزنامه نگاري شهروندي اين است كه باور كنيم گزارشگران و تهيه كنندگان رسانه هاي جريان اصلي مراكز اختصاصي دانش در موضوعات خاص نيستند. مخاطبان در مجموع بيش از يك گزارشگر تنها درباره موضوع اطلاعات دارند. بر همين اساس امروز شاهد اين هستيم كه بسياري از رسانه هاي بزرگ به دنبال به دست آوردن دانش مخاطبان خود هستند و بر اين اساس فعاليت هاي مختلفي را سامان مي دهند. اين فعاليت ها از امكان درج پيام در انتهاي مطالب تا ايجاد يك بانك اطلاعات روزنامه نگاري شهروندي از شركت كنندگان در بحث ها و منابع مناسب براي مطالب را در برمي گيرد.

به هر روي اينترنت يگانه پديده اي است كه نه تنها نوآوري هاي فناورانه را منجر شد، بلكه به مجرايي براي شتاب دادن به تنوع و گردش عقايد تبديل شد. اينترنت در حقيقت هر چيزي را از فرهنگ تا بازار تغيير داده است. همچنين دو تغيير در اقتصاد رسانه ها را سبب شده است؛ نخست اينكه كمك كرده توزيع محتوا با بهايي اندك يا رايگان انجام شود، دوم اينكه تمام افراد روي زمين را وارد كسب و كار رسانه اي كرده است.
---
روزنامه شرق- صفحه کیوسک- اول آبان ماه 1389

وقتی میکروفون برای همه باز می‌شود

2010-12-27T13:46:00.000+03:30

وقتی صحبت از جایگاه مخاطب در نسل جدید رسانه‌ها می‌شود، پژوهشگران رسانه ترجیح می‌دهند به جای تعریف معروف مک‌لوهان که معتقد بود «رسانه همان پیام است» به نقش بسیار مهم مخاطب در رسانه‌های جدید اشاره کنند و بگویند که «مخاطب همان محتوا است»

رسانه‌های شهروندی ساختار رسانه‌ها را افقی کرده‌اند و تولید محتوا از فرمول سنتی «یکی برای همه» به‌صورت‌بندی جدید «همه برای همه» تبدیل شده است.

این تغییرات بیش از هر چیز دیگر برخاسته از قدرت نامحدود اینترنت وشبکه جهانی وب در پدیده‌ای است که «همگرایی رسانه‌ای» نامیده می‌شود و به نظر می‌رسد آینده رسانه‌ها بیش از هر پدیده دیگری تحت‌تاثیر همگرایی باشد. همگرایی رسانه‌ها این امکان را فراهم آورده است که صورت‌های مختلف رسانه‌های صوتی و تصویری و نوشتاری، در کنار هم و با استفاده از قابلیت‌های مختلفی که در اختیار دارند، به ارائه پیام در کامل‌ترین حالت ممکن کمک کنند؛ همچنین قرارگرفتن این رسانه‌ها در بستر پدیده متکثر و تعاملی اینترنت، سبب شده است تا خواص این فناوري نظیر امکان تعامل میان گیرنده و فرستنده و همچنین ارتقای جایگاه مصرف‌کننده در فرآیند تولید و مصرف پیام، فرصت‌های تازه‌ای را برای رسانه‌هایی که پیشتر در قالب رسانه‌های مردمی به تولید پیام برای انبوه مخاطب می‌اندیشیدند، ایجاد کند.

رادیو نیز مانند دیگر رسانه‌ها تحت‌تاثیر پدیده همگرایی رسانه‌ها قرار گرفته است. «برتولت برشت» در سال ۱۹۳۰ درباره رادیو نوشت: «رادیو بهترین وسیله ارتباطی در زندگی عمومی و شبکه پهناوری از لوله‌های به‌هم متصل است یا لااقل باید باشد، اگر مهارت این را داشته باشد که: دریافت کند، همان‌طورکه ارسال می‌کند؛ به شنوندگان اجازه سخن گفتن دهد، همانطور که امکان شنیدن را فراهم می‌کند و مخاطب را به ایجاد رابطه مایل کند، به جای آنکه وی را منزوی کند».

به نظر می‌رسد آرزوهای برشت در عصر اینترنت و با همه‌گیرشدن امکان تولید پیام‌های صوتی در قالب «پادکست» فراهم شده است. پادکست طبیعت رادیو را از یک رسانه «Push» که محتوا را به سوی مخاطب هل می‌دهد، به یک رسانه «Pull» که در آن مخاطب به‌ویژه با بهره‌گیری از فناوري‌هايي نظیر خبرخوان‌ها، به سوی محتوا کشیده می‌شود، تبديل كرده است.

پادکست از کجا آمد؟

رديابي واژه پادکست (یا به قول برخی بلاگرهای فارسی پادپخش)، ما را به اوايل سال ۲۰۰۴ می‌رساند؛ زمانی که «بن همرسلی»، روزنامه‌نگار روزنامه گاردین نوشت: «با نگاهی به گذشته همه‌چیز کاملا آشکار است. با وجود پخش‌کننده‌های MP3 نظیر آی‌پاد شرکت اپل که در جیب بسیاری از مردم است و محصولات ارزان‌قیمت و رایگان صوتی و وبلاگ‌نویسی‌ای که به بخش ثابتی از اینترنت تبدیل شده است، همه مقدمات برای رشد و گسترش رادیویی آماتوری فراهم است. اما این ابزار جدید را چه بنامیم؟ بلاگ‌نویسی صوتی (Audio blogging)؟ پادکستینگ(Podcasting)؟»

گزارش هرمسلی به رشد ایجاد محتوای صوتی در قالب MP3 اشاره داشت که کاربران می‌توانستند آن را دانلود کنند و در طیف گسترده‌ای از پخش‌کننده‌های MP3 بشنوند. در حقیقت برای مخاطبان، این فرصت فراهم آمده بود که هرجا و هر زمان به محتوایی غیرتجاری گوش کنند. مقاله هرمسلی به‌دنبال بررسی رسانه‌ای بود که بعدها «پادکست» نامیده شد؛ تلاش هرمسلی بر این بود که تصویری را از اینکه این رسانه کجاست و به چه سویی می‌رود، ارائه کند و بحثی را درباره فرصت‌هایی که این پدیده برای رسانه‌های سنتی نظیر «پخش سراسری رادیو» فراهم می‌کند، ارائه دهد.

واژه پادکست به‌سرعت گسترش یافت و مورد توجه قرارگرفت. اگر در سال ۲۰۰۴ این واژه را در گوگل جست‌‌وجو می‌کردید، احتمالا ۶0 هزار یافته روبه‌رو می‌شدید اما این تعداد در نوامبر ۲۰۰۶ به ۶۱ میلیون مورد افزايش یافت و در پانزدهم ژوئن ۲۰۰۸ (دو روز پیش از چاپ این گزارش) با جست‌وجو در گوگل واژه پادكست با 150 ميليون مورد كه از افزايش 5/2 برابري نسبت به 2006 حكايت دارد. پیش‌روی شما قرار می‌گیرد و تدام رشد و گسترش این فناوري جدید را نشان مي‌دهد. پادکست همچنین خیلی زودتر از آنچه انتظار می‌رفت، در اوت ۲۰۰۵ در واژه‌نامه آمریکایی - انگلیسی آکسفورد نیز وارد شد.

البته بحث‌هایی نیز درباره واژه پادکست وجود دارد. این واژه به‌طور خاص یادآوری‌کننده شرکت «اپل» و پخش‌کننده‌های چندرسانه‌ای این شرکت است. اگرچه اپل نقش مهمی در توسعه پادکست داشت، اما پادکست‌ها می‌توانند روی ابزارهای رسانه‌ای متنوع و حتی کامپیوترها پخش شوند. واژه پادکست به عنوان واژه دربرگیرنده برای هر محتوای صوتی دانلود شده از اینترنت، از یک وب‌سایت یا به‌صورت اتوماتیک از طریق یک برنامه کاربردی استفاده می‌شود.

مخاطبان و پادکست

پادکست نه تنها یک رسانه همگراست (صوت، اینترنت و ابزارهای رسانه‌ای دستی را به هم نزدیک کرده است) بلکه یک فناوري بدون مرکز و متکثر است که افراد شاغل در صنعت رادیو را مجبور کرده است در مورد رفتارها و باورهای متداول درباره مخاطبان، مصرف، تولید و توزیع پیام تجدیدنظر کنند.رویکرد باز و آزاد نسبت به پادکست، این رسانه را میان مردم محبوب و قابل پذیرش کرده است. هیچ‌کس مالک این فناوري نیست و گوش‌دادن به آن و خلق محتوای جدید در آن رایگان است که در نتیجه از مدل سنتی دروازه‌بانی در رسانه‌ها و ابزارهای تولید پیام برای قشرهاي مختلف مردم فاصله می‌گیرد.

با گسترش این واژه، مردمی که تا پیش از این هرگز درباره پخش نمی‌اندیشیدند، ناگهان به این روی آوردند که صدای ضبط‌شده خود را به‌ صورت آنلاین برای شنیدن مردم دیگر جهان آماده کنند. آنچه پادکست فراهم می‌آورد یک ساختار افقی رسانه‌ای است که جایگاه مخاطب در آن تغییر می‌کند؛ تولید‌کننده همان مصرف‌کننده است و مصرف‌کننده به تولیدکننده تبدیل می‌شود و این دو با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند.

رادیو راه خود را پیدا می‌کند

رادیو در دهه 1980 به عنوان یک وسیله ارتباطی میان دو نقطه توسعه یافت. به مرور این رسانه از ابزاری برای صحبت کردن با یکدیگر، با ظهور سازمان‌های پخشی مانند BBC در دهه ۱۹۲۰، به ابزاری برای سخن گفتن با توده‌ها تبدیل شد. اما اکنون به نظر می‌رسد شیوه مصرف شنوندگان رادیو تغییر یافته است. پخش‌کننده‌های MP3 نظیر کاری را انجام می‌دهند که ترانزیستورها در دوره‌ای انجام دادند؛ با ظهور ترانزیستور‌ها‌ شنوندگان از جعبه‌های بزرگی که نیاز به سیم داشتند و به دیوار متصل بودند راحت‌شدند و نظیر دستگاه ضبط کاست، به برنامه‌ها اجازه دادند که از قید زمان رها شوند. این توانمندی‌ها نشانگر طبیعت همچون «ویروس» رادیو به عنوان یک رسانه فراگیر است. رادیو راه خود را به همه بخش‌های خانه و بیرون، سیستم‌های حمل‌ونقل، اینترنت و اکنون به درون پخش‌کننده‌های MP3 یافته است.

رادیو اصالتا یک رسانه خودمانی است؛ مخاطبان به‌ندرت آن را به‌صورت جمعی گوش می‌کنند و اغلب شنوندگان آن در اتومبیل شخصی یا اتوبوس و به‌طور كلي هر جايی که این رسانه قابل حمل قابلیت جابه‌جاشدن دارد، تنها هستند. این از ویژگی‌های رادیو است که به این فضاهای شخصی وارد می‌شود و بیش از رسانه‌های دیگر علاقه مخاطب را به‌خود جلب می‌کند. ما با رادیو بیشتر ارتباط برقرار می‌کنیم. رادیو را رسانه کور می‌نامند؛ شنوندگان رادیو، تصاویر آن را رنگ‌آمیزی می‌کنند و در فرآیند مصرف کالاهای تولیدی این رسانه بیشتر فعال هستند. این ویژگی‌های صمیمانه و غیربصری بودن بین رادیو و پادکست مشترک است و به پادکست این قابلیت را داده است که به افراد و گروه‌هایی که به‌طور طبیعی در رسانه‌های جریان اصلی به آنها توجه نمی‌شود بپردازد، تا جايی که شنوندگان پادکست احساس می‌کنند تهیه‌کننده برنامه «یکی از خود آنها» و عضوی از جامعه آنهاست. یکی از ویژگی‌های ممتاز فایل‌های صوتی، کمتر بودن حجم آنها از فایل‌های تصویری است که دانلود آنها از اینترنت را برای مخاطب راحت‌تر می‌کند؛ به همین دلیل با وجود آغاز به کار آی‌پاد تصویری در سال ۲۰۰۵ غیرمحتمل به نظر می‌رسید که شمار زیادی از مخاطبان صفحه نمایش کوچک این ابزار را برای تماشا انتخاب کنند.

پادکست و جریان اصلی‌ها

پادکست نیز مانند بسیاری دیگر از رسانه‌های جدید به‌سرعت مورد توجه رسانه‌های جریان اصلی قرار گرفت. برای بی‌بی‌سی، پادکست به ابزاری برای گسترش ماموریت این بنگاه و یافتن راهی برای در دسترس قرار دادن محتوای این شبکه برای کسانی است که در ازای مبلغ مشخصی ثبت‌نام کرده‌ بودند. رادیوی بی‌بی‌سی اکنون محتوا را برای مخاطبان به گونه‌ای فراهم ساخته است تا بتوانند به برنامه‌ای که از دست داده‌اند یا مایلند دوباره بشوند، دسترسی پیدا کنند. این دسترسی به محتوا، فارغ از زمان به‌شدت موفق بوده است و براساس آمار منتشرشده از سوی بی‌بی‌سی، تنها در ژانویه ۲۰۰۵ بیش از 4 میلیون ساعت پادکست‌های بی‌بی‌سی شنیده‌ شده‌اند.

در فوریه ۲۰۰۵ بی‌بی‌سی پخش رادیویی خود را برای گنجاندن لینک‌های MP3 دوباره طراحی کرد تا بتواند برای شنوندگان آنلاین امکان دانلود بیشتری را فراهم‌آورد. 3برنامه برای آزمایش در سال ۲۰۰۴ تولید شدند که در مجموع طی 4 ماه ۲۷۰هزار بار دانلود شدند. این تعداد دانلود به‌طور آشکاری موفقیت زیادی برای نوآوری این رسانه به شمار می‌رفت. نخستین برنامه متداول بی‌بی‌سی که به عنوان پادکست ارائه شد « در زمان ما» نام داشت که برای نخستین بار در سال نوامبر ۲۰۰۴ ارائه شد و در پایان ماه ۷۰هزار بار دانلود شده بود. امروز بی‌بی‌سی 20برنامه متفاوت را به عنوان پادکست ارائه می‌دهد.

تهيه پادكست با حداقل امكانات

«آدام کوری»، پیشگام پادکست، پیش از آنکه به شرکت‌های رو به رشد اینترنتی و پس از آن پادکست روی بیاورد، حضور طولانی مدتی در شبکه‌های پخش سراسری رادیو تلویزیونی داشته است. با وجود توانایی‌های او به عنوان یک گوینده در شبکه‌های سراسری، او از یک استودیوی سنتی برای تولید پادکست‌هایش استفاده نکرد و با استفاده از یک میکروفون، دستگاه پخش MP3 و یک لپ‌تاپ، پادکست روزانه خود را ضبط و بارگزاری می‌‌کرد.

او ابتدای هر پادکست فهرستی از مطالب تهیه‌شده برای کل پادکست را ارائه می‌کرد و محتوای این پادکست‌ها آنها را متفاوت می‌کرد؛ این پادکست‌ها خودمانی و واقع‌گرا بودند و مخاطب را درگیر می‌کردند. او مستقیم با مخاطب سخن می‌گفت؛ درباره تجربیات زندگی روزمره‌اش و درباره چیزهایی که او را آزار می‌دهد، بدون اینکه دغدغه‌ای درباره محتوای از پیش مشخص‌شده متداول در برنامه‌های رادیویی داشته باشد و در نبود کنترل بر محتوا می‌توانست درباره تجربه‌اش از مصرف ماری‌جوآنا هم بگوید.

اگر تعاریف سنتی از رادیو را که در متون اصلی نظیر کتاب « فهم رادیو» اثر کریسل آمده است، در نظر بگیریم، بسیاری از پادکست‌ها را می‌توانیم رادیو بنامیم. هم‌اکنون در برخی از رویکردهایی که سبب می‌شود بتوانیم پادکست را رادیو بنامیم، ممکن است برخی از کیفیت‌های حداقلی رسانه را از دست بدهیم. «بلاک» در بحثی که راجع به پخش رادیویی روی اینترنت و اینکه آن را چه باید نامید دارد، می‌گوید: «شنوندگان کارهای زیادی با آن می‌توانند انجام دهند... صدای اینترنتی اگر نظیر رادیو با آن رفتار شود با تاکید بر برخی ویژگی‌های غیرقابل اغماض یک برنامه رادیویی، می‌تواند رادیو نامیده شود.»

پادکست‌هایی هستند که عناصر برنامه‌های رادیویی را در خود دارند، اما در برخی موارد مانند طول مدت برنامه، نداشتن توالی در پخش و تولید و نظایر این، با رادیو متفاوت هستند. برخلاف پخش رادیو، پادکست قابلیت تحرک با شنونده را دارد و محدود به زمان خاصی نیست؛ از این مهم‌تر محدود به فرمت خاصی از محتوا نیست و می‌توان ژانرها، نوع‌ها، صورت‌بندی‌ها و حتی زبان‌های مختلفی را ترکیب کرد. یکی از مشکلات رادیو محدودیت فرکانس‌های موجود روی طیف‌های رادیویی است که ایستگاه‌ها را مجبور می‌کند برای دسترسی به شمار بیشتری از شنوندگان به کانال‌های محدودی روی آورند. این مسئله برای اینترنت وجود ندارد و می‌تواند امکان انتخاب‌های بیشتری برای دستیابی به طیف مخاطبان فراهم آورد.

پادکست روی موبایل

نسل کنونی موبایل‌ها (معروف به نسل سوم) ظرفیت این را دارند که با سرعت مناسب برای دسترسی به فایل‌های صوتی به اینترنت متصل شوند و اکنون فایل‌های کاربردی قابل دانلود برای راه‌اندازی دسترسي به پادکست روی تلفن‌های همراه هوشمند وجود دارد. اکنون شهرهای بسیاری در دنیا از امکانات شبکه‌های فراگیر بی‌سیم (وای‌ماکس) بهره‌مند هستند. این فناوري این امکان را فراهم می‌سازد تا دستگاه‌های رسانه‌ای به ابزاری برای دریافت محتوا در حال حرکت تبدیل شوند، بدون آنکه هزینه‌ای برای اتصال موبایل به شبکه وجود داشته باشد.

در سال ۲۰۰۵ نوکیا با ارائه مدلی از گوشي‌‌های تلفن همراه با ۴ گیگابایت حافظه داخلی، امکان دانلود بهتر موسیقی (و البته پادکست) را فراهم ساخت. این مدل از گوشی نوکیا توان اتصال به شبکه Wi-Fi را نیز داشت. پس از آن نيز مدل‌های متنوعی از گوشی‌های تلفن همراه با امکاناتی نظیر این یا کامل‌تر به بازار آمدند و این همگرایی ایجاد شده اگرچه ابتدا برای بهره‌برداری سایت‌های فروش موسیقی آنلاین طراحی شده بود، اما در نهایت گامی به جلو برای پادکست بود.

کاربردهای دیگر آی‌پاد

بسیاری از کاربردهای مطرح‌شده برای پادکست، به این فناوري جدید به عنوان نمودی از رادیو نگاه می‌کنند. علاوه بر این پادکست رسانه‌ای است که کاربردهای دیگری نیز دارد و مؤسسات و افراد مختلف راه‌هایی برای بهره‌برداری از ویژگی‌های آن برای سود شرکت، کمک به‌خود و برای آموزش یافته‌اند؛ مثلا یک شرکت هواپیمایی مجموعه‌ای از پادکست‌ها را به عنوان راهنما برای مقصد‌های بین‌المللی مختلف تهیه کرده است که از کوبا تا نیویورک و شانگهای را در بر می‌گیرد. محتوای صوتی تهیه‌شده در این قالب امکانات زیادی را از آموزش گام به گام زبان تجاری کشور مقصد، تا ارائه اطلاعاتی درباره شرکت‌ها و سازمان‌های آن را در برمی‌گیرد. ناسا نیز از این رسانه جدید در ساختار آموزشی خود بهره می‌گیرد. دانشمندان این مرکز درباره موضوعات مختلف سخن می‌گویند و حتی یک بار یک پادکست از شاتل فضایی در سال ۲۰۰۵ ارسال شد.

پادکست راهی نیز به عالم سیاست یافته است. جان ادواردز، کاندیدای سابق معاونت ریاست‌جمهوری آمریکا، نخستین کسی بود که با همسرش در آشپزخانه منزلش یک پادکست گفت‌وگویی را در یادبود سخنرانی‌های صمیمانه مردمی رئیس‌جمهور سابق، فرانکلین روزولت ضبط کرد. نمونه این کار ادواردز، توسط شهردار و فرماندار کالیفرنیا، آرنولد شوارتزینگر تکرار شد. حتی جورج بوش گفت‌وگوی هفتگی‌اش را به عنوان پادکست منتشر می‌کند.

در حوزه آموزش نیز پادکست ظرفیت قابل‌توجهی دارد. مدارس، کالج‌ها و دانشگاه‌ها، در بسیاری از کشورها برای انتقال محتوا به دانشجویان، برای به اشتراک گذاشتن ایده‌ها، توسعه مهارت‌های ارتباطی یا واداشتن دانشجویان به بحث درباره ایده‌هایشان با یکدیگر، به این رسانه جدید روی آورده‌اند. آغازگر این مسیر در ایالات متحده، دانشگاه دوک در کارولینای شمالی بود. این دانشگاه ۱۶هزار و ۲۵۰ دستگاه آی‌پاد میان دانشجویان جدید‌الورود خود توزیع کرد تا بحث‌های کلاس را ضبط کنند و درس‌های مربوط را از سایت دانشگاه دانلود کنند یا گفت‌وگوهایی را برای طرح‌های کلاسی تهیه کنند.

مؤسسات دیگری نظیر دانشگاه فلوریدا، دانشگاه جورج‌تاون و دانشگاه لنکستر در بریتانیا دیگر‌دانشگاه‌هایی بودند که به سوی به‌کارگیری این فناوري حرکت کردند. نوع استفاه آنها متنوع بود؛ فراهم آوردن امکان دانلود دروس برای دانشجویان (برای دوباره گوش دادن) به عنوان راهی برای دانشجویان تا کارهای کلاسی خود را سامان‌دهند یا پيشنهاد اين راه به محققان تا نتایج پژوهش‌های خود را منتشر کنند.